Op een doodgewone vrijdagavond drinken in Nederland tienduizenden mensen elke twee uur een dop GHB. Ook ’s nachts. Het middel oogt onschuldig, kleurloos en licht zout, alsof het water is. De verslavingszorg noemt het de moeilijkste drug om vanaf te komen.
Officiële cijfers laten in 2025 zien dat slechts 0,2 procent van de Nederlandse volwassenen GHB in het laatste jaar gebruikte. Achter dat lage percentage gaat een ander beeld schuil. In Twente, de Achterhoek en delen van Noord-Brabant draait een hardnekkige problematiek die de lokale verslavingszorg al jaren overstroomt. Stille epidemie noemen clinici het er zelf.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- GHB werd in 1960 ontwikkeld als anestheticum en kwam pas in de jaren negentig op de uitgaansmarkt terecht.
- Het doseringsvenster tussen prettig effect en coma is gevaarlijk smal.
- Ontwenningsverschijnselen kunnen levensbedreigend zijn, met epileptische aanvallen en delirium.
- In Twente, de Achterhoek en Noord-Brabant concentreert zich het overgrote deel van de Nederlandse hulpvraag.
- Tussen de 50 en 65 procent van de afgekickte gebruikers valt binnen drie maanden terug.
Een korte geschiedenis van GHB
De Russische chemicus Alexander Saytzeff deed in 1874 de eerste syntheseproef. Daarna bleef de stof decennia onopgemerkt. In 1960 isoleerde de Franse onderzoeker Henri Laborit GHB uit dierlijk weefsel. Hij zocht een molecuul met de werking van de neurotransmitter GABA dat wel de bloed-hersenbarrière passeerde.
- 1874 – Saytzeff doet de eerste syntheseproef in Rusland.
- 1960 – Laborit isoleert GHB en stelt het voor als anestheticum.
- 1961 – Camille Wermuth synthetiseert het chemisch op laboratoriumschaal.
- Jaren 60-70 – Kortstondig in gebruik als Gamma OH bij narcose en narcolepsie.
- Jaren 80 – Bodybuilders gebruiken het voor stimulering van groeihormoon.
- 1993-1996 – Nederlandse smartshops verkopen GHB legaal.
- 2002 – Nederland plaatst GHB op lijst 2 van de Opiumwet.
- 2012 – Verplaatsing naar lijst 1; GHB wordt officieel harddrug.
Vanwege de bijwerkingen werd GHB nooit op grote schaal als anestheticum gebruikt. In Frankrijk hield het iets langer stand. Pas in de jaren negentig, met de opkomst van het Nederlandse uitgaansleven en de openheid van smartshops, kreeg de stof zijn huidige reputatie.
Lees ook: ‘Het is lichaamseigen, dus veilig’ — klopt dat écht bij GHB?
Hoe GHB in het brein werkt
GHB grijpt aan op twee receptorsystemen: de eigen GHB-receptor en bij hogere doseringen de GABA-B-receptorReceptor voor gamma-aminoboterzuur, de belangrijkste remmende neurotransmitter in het centrale zenuwstelsel.. GABA is de belangrijkste remmende neurotransmitter van het brein. Activering vertraagt de hersenactiviteit, met als gevolg ontspanning, sufheid en bij hoge doses bewusteloosheid.
Bij lage doseringen voelt iemand zich euforisch, sociaal en seksueel ongeremd. Bij iets hogere doseringen volgt diepe slaap of bewusteloosheid. Het verschil tussen “lekker” en “out” kan een halve milliliter zijn. Vandaar dat overdosering bij GHB structureel veel vaker voorkomt dan bij andere middelen.
| Middel | Fysieke verslaving | Ontwenning | Doseringsvenster |
|---|---|---|---|
| GHB | Sterk, binnen weken | Levensbedreigend, met delirium en epileptische aanvallen | Zeer smal |
| Ketamine | Mild, vooral psychisch | Geen levensgevaar, vooral cravings | Ruim |
| MDMA | Vrijwel afwezig | Stemmingsdip na gebruik | Matig |
Voor- en nadelen van GHB
Voordelen
- Medisch effectief bij narcolepsie met kataplexie (als Xyrem)
- Geen kater bij eenmalig laag-doseren
- Korte werkingsduur, snel uit het lichaam
- Goedkoop en lokaal eenvoudig te produceren
Nadelen
- Extreem smal doseringsvenster met levensgevaar bij overdosering
- Zeer sterke fysieke verslaving binnen weken tot maanden
- Ontwenningsverschijnselen kunnen dodelijk verlopen
- Combinatie met alcohol of slaapmiddelen vergroot het overdoseringsrisico fors
Het Nederlandse hotspot-fenomeen
De verslavingszorg ziet GHB-cliënten geconcentreerd in een paar regio’s. Twente, de Achterhoek, delen van Noord-Brabant en stukken Friesland leveren het overgrote deel van de hulpvraag. Onderzoekers spreken van een hotspot-fenomeen waar lokale netwerken, beschikbaarheid van grondstoffen en sociale acceptatie elkaar versterken.
De stof wordt in keukens gemaakt uit het industriële oplosmiddel GBLGamma-butyrolacton, een industrieel oplosmiddel dat in het lichaam wordt omgezet in GHB.. Een liter kost ruwweg vijftien euro en levert hoeveelheden op die maanden meegaan. Die lage prijs en de gemakkelijke productie verklaren waarom de problematiek lokaal kan blijven hangen ook al gebruikt nationaal maar een fractie van de bevolking.
Profielen van gebruikers lopen sterk uiteen. Uitgaande jongeren, mensen die thuis gebruiken als zelfmedicatie tegen slaap- of angstklachten, en mannen die seks hebben met mannen in chemsex-context. Onder de laatste groep neemt het gebruik de laatste jaren toe.
Verklarende woordenlijst
- GHB: gamma-hydroxyboterzuur, een sterk dempende stof die zowel als medicijn als drug wordt gebruikt
- GBL: industrieel oplosmiddel dat in het lichaam in GHB wordt omgezet en in keukens als grondstof dient
- GABA-B-receptor: remmende receptor in het brein waaraan GHB bij hogere doseringen bindt
- Delirium: acuut verwardheidsbeeld met hallucinaties en desoriëntatie, soms levensbedreigend
- Detoxificatie: medisch begeleid afbouwen van een verslavende stof onder gecontroleerde omstandigheden
- Chemsex: gepland gebruik van drugs zoals GHB tijdens seksueel contact, vooral binnen specifieke subculturen
Wat er gebeurt bij ontwenning
GHB-ontwenning is uniek binnen de Nederlandse zorg. Wie elke twee uur gebruikt heeft, krijgt na een gemiste dosis binnen vier tot zes uur al de eerste verschijnselen. Trillen, zweten, gespannenheid en slapeloosheid komen op binnen het halve etmaal.
Bij voortzetting van de abstinentie verschijnen ernstigere symptomen. Hartritmestoornissen, verhoogde bloeddruk, hallucinaties en in de zwaarste gevallen een delirium met epileptische aanvallen. Anders dan bij heroïne of cocaïne kan GHB-ontwenning daadwerkelijk fataal aflopen. Zelf afkicken is daarom uitdrukkelijk afgeraden.
Detoxificatie en behandeling
De Nederlandse aanpak is sinds 2008 gestandaardiseerd. Een opname in een afkickkliniek begint met farmaceutische GHB, in afnemende doseringen elke twee uur. Over zeven tot tien dagen bouwt de cliënt af tot nul, onder constante medische bewaking.
Detoxificatie is alleen het begin. NISPA in Nijmegen volgt al meer dan vijftien jaar de uitkomsten. Tussen de 50 en 65 procent van de gebruikers valt binnen drie maanden terug. Cognitieve gedragstherapie, lokaal casusoverleg en stabiele huisvesting vormen de pijlers van de nazorg.
Brijder, Tactus en Novadic-Kentron hebben specifieke GHB-programma’s. Het Trimbos-instituut ontwikkelde samen met gemeenten als Twenterand een casusgerichte aanpak waarin gemeente, verslavingszorg en GGZ rond één cliënt samenwerken. Zo’n integrale benadering werkt beter dan een geïsoleerde detox.
Lees ook: Wat gebeurt er in mijn hersenen als ik wil herstellen van mijn verslaving?
Risico’s en overdosering
Acute overdosering kost levens. Een gebruiker die in coma raakt, die “out gaat”, kan stikken in eigen braaksel of de ademhaling stoppen. Combinatie met alcohol verhoogt dat risico aanzienlijk. Beide stoffen werken dempend op het centrale zenuwstelsel en versterken elkaars effect.
De reputatie van GHB als rape-drug is genuanceerder dan vaak gepresenteerd. Onderzoek toont aan dat alcohol en benzodiazepines bij seksueel misbruik veel vaker worden aangetoond. Tegelijk maakt de smaakloze, snelle werking GHB in theorie geschikt voor misbruik. Een drankje afgeschermd houden blijft de eenvoudigste preventie.
Lange-termijngebruikers zien cognitieve achteruitgang. Geheugen- en concentratieproblemen blijven vaak nog maanden na een succesvolle detox aanwezig. Sommige onderzoekers wijzen op blijvende veranderingen in de hippocampus, hoewel definitief bewijs nog ontbreekt. Mannen lopen statistisch een hoger risico op deze problematiek.
De biologische eye-opener
De moeilijkste drug om vanaf te komen, is volgens de Nederlandse verslavingszorg geen heroïne of cocaïne. Het is GHB. De stof grijpt zo diep in het GABA-systeem in dat het brein binnen weken zijn eigen remmingsapparaat afbouwt. Wie dan abrupt stopt, schakelt feitelijk alle rem in zijn brein uit. Daar ligt de medische urgentie. De gevolgen van het wegnemen van de stof kunnen erger zijn dan de stof zelf.
Conclusie
GHB blijft een paradox. Wettelijk een harddrug. Klinisch nog steeds in gebruik voor narcolepsie. Recreatief vaak voorgesteld als onschuldig water. In werkelijkheid een van de zwaarst fysiek verslavende middelen die de Nederlandse zorg kent.
De stille epidemie blijft regionaal hangen, deels omdat de getroffen gemeenschappen vaak buiten de landelijke aandacht vallen. Wie zelf gebruikt of een naaste in het gebruik herkent, doet er goed aan vroeg hulp te zoeken. Detoxificatie zonder medische begeleiding is gevaarlijk. Het kan iemand zijn leven kosten.
Hoe herken je GHB-gebruik bij iemand anders?
Familieleden en partners merken het vaak laat, omdat GHB-gebruik in beginsel weinig zichtbare sporen achterlaat. Onderstaande signalen samen kunnen wijzen op problematisch gebruik. Eén signaal zegt nog niets. Een combinatie maakt vroege actie zinvol.
- Wekkeralarmen om de twee uur, ook midden in de nacht
- Kleine flesjes, dopjes of pipetjes in tas of badkamer
- Korte black-outs of plotseling in slaap vallen op onverwachte momenten
- Sterke stemmingswisselingen tussen euforie en geprikkeldheid
- Sociale terugtrekking, vaak in combinatie met financiële druk
Hulp en informatie
Vermoed je een GHB-verslaving bij jezelf of iemand in je omgeving? Begin met onderstaande organisaties:
- Brijder verslavingszorg (specialist GHB-detox): 088 – 358 22 55 – www.brijder.nl
- Tactus Verslavingszorg (Twente, Overijssel, Gelderland): 088 – 382 28 87 – www.tactus.nl
- Novadic-Kentron (Noord-Brabant): 073 – 750 0500 – www.novadic-kentron.nl
- Jellinek (Amsterdam en het Gooi): 088 – 505 1220 – www.jellinek.nl
- Drugs Infolijn van Trimbos: 0900 – 1995 (€0,10 per minuut)
- 113 Zelfmoordpreventie: 113 of gratis via 0800 – 0113
Dit artikel is informatief en vervangt geen medisch advies. Stoppen met GHB-gebruik mag alleen onder medische begeleiding. Bel bij een acute overdosering altijd 112.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Trimbos-instituut (2025) – Actuele cijfers over GHB-gebruik en regionale concentratie van problematiek in Nederland.
- NISPA Nijmegen (2025) – Vijftien jaar onderzoek naar GHB-detoxificatie en behandelingsuitkomsten.
- Dijkstra et al. (2019) – Inventarisatie van GHB-incidenten op spoedeisende hulp in Noord-Brabantse ziekenhuizen.
- Jellinek (2025) – Geschiedenis van GHB van Laborit 1960 tot harddrug-status 2012.
- Tactus Verslavingszorg (2025) – Klinische beschrijving van GHB-verslaving en ontwenningsverschijnselen.
- Maitre, Behavioural Brain Research (2016) – Gedrag- en farmacologisch profiel van GHB, GBL en 1,4-butaandiol bij mensen.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Is GHB legaal in Nederland?
Nee, GHB staat sinds 2012 op lijst 1 van de Opiumwet en geldt daarmee als harddrug. Alleen het farmaceutische broertje Xyrem (sodium oxybate) is op recept beschikbaar voor de behandeling van narcolepsie met kataplexie.
Hoe snel raakt iemand verslaafd aan GHB?
Bij dagelijks gebruik kan fysieke afhankelijkheid binnen enkele weken tot maanden ontstaan. Iemand die elke twee uur een dop neemt, ook ’s nachts, is meestal al zwaar verslaafd. Veel gebruikers hebben dat zelf lange tijd niet door.
Kan ik thuis afkicken van GHB?
Zelf afkicken van GHB is gevaarlijk. Ontwenningsverschijnselen kunnen ernstig en levensbedreigend zijn, met delirium, epileptische aanvallen en hartritmestoornissen. Detoxificatie hoort plaats te vinden in een afkickkliniek onder medische bewaking.
Waarom is GHB in bepaalde regio’s zo’n probleem?
In Twente, de Achterhoek en Noord-Brabant concentreert zich het overgrote deel van de Nederlandse hulpvraag. Lokale productie uit GBL, sociale acceptatie binnen subgroepen en beperkte landelijke aandacht houden de problematiek in stand.
