Het is nauwelijks meer weg te denken uit de supermarkt en je eigen koelkast: melk gemaakt van haver, amandelen, soja of rijst. Voor velen is het een standaard geworden in de koffie of over de havermout, een bewuste vervanger van koemelk.
Waarom ‘plantaardig’ niet automatisch ‘beter’ betekent
De keuze voor plantaardige melk voelt vaak goed. Het is een beslissing die we maken met het klimaat in ons achterhoofd. Maar wat doet het nu écht voor ons lichaam? Een recente studie van de Universiteit van Kopenhagen trekt het gordijn weg en onthult een ongemakkelijke waarheid. De aanname dat deze alternatieven per definitie gezonder zijn dan koemelk, blijkt een hardnekkige misvatting.
Wetenschappers doken diep in het productieproces en legden tien verschillende soorten plantaardige melk naast koemelk. Hun conclusie is een absolute eye-opener voor iedereen die bewust met voeding bezig is. Professor Marianne Nissen Lund, de hoofdauteur van de studie, verwoordt het kraakhelder: “We moeten zeker meer plantaardig eten. Maar als je denkt dat plantaardige melk koemelk kan vervangen qua voedingswaarde, heb je het mis.”
Het compromis in het pak: hoe hitte de voedingswaarde breekt
Hier zit de kern van het probleem: waar koemelk een relatief puur product is, moeten haver, rijst en amandelen een intensief bewerkingsproces ondergaan om drinkbaar te worden. Daarbovenop komt nog een cruciale stap: vrijwel alle onderzochte dranken waren behandeld met Ultra High Temperature (UHT). Dit is een extreme hittebehandeling die zorgt voor een superlange houdbaarheid, waardoor de pakken maandenlang buiten de koeling goed blijven.
“Die lange houdbaarheid heeft een prijs,” waarschuwt Nissen Lund. De intense hitte ontketent namelijk een chemische reactie die we de ‘Maillard-reactie’ noemen. Je kent het effect wel: het is wat een boterham goudbruin kleurt in de broodrooster. Fantastisch voor de smaak van brood, maar voor de delicate eiwitten in je drank is het ronduit desastreus.
Het verhaal wordt dan pijnlijk duidelijk. Plantaardige dranken bevatten van nature al veel minder eiwitten dan koemelk. De hittebehandeling beschadigt vervolgens ook nog eens die weinige eiwitten die er wél in zitten. “Dit leidt tot verlies van enkele essentiële aminozuren, die juist van groot belang zijn voor ons,” legt Nissen Lund uit. De voedingskwaliteit van de meeste van deze dranken is, feitelijk, behoorlijk laag.
De cijfers liegen er niet om. De UHT-behandelde koemelk bevatte 3,4 gram eiwit, terwijl acht van de tien plantaardige varianten schommelden tussen slechts 0,4 en 1,1 gram. De hoeveelheid essentiële bouwstoffen voor je lichaam was in álle plantaardige dranken lager. Alsof dat niet genoeg is, bleken zeven van de tien ook nog eens meer suiker te bevatten dan koemelk.
Wat de fabriek achterlaat: ongewenste stoffen in je glas
De hittebehandeling breekt niet alleen voedingsstoffen af; het proces creëert ook nieuwe, ongewenste verbindingen. In vier dranken op basis van amandelen en haver vonden de onderzoekers een onverwachte gast: acrylamide. Dit is een potentieel kankerverwekkende stof die we normaal associëren met gebakken of gefrituurde producten, zoals friet of koffiebonen.
“We waren verrast om acrylamide te vinden, omdat dit doorgaans niet voorkomt in vloeibaar voedsel,” aldus Nissen Lund. Hoewel de gevonden hoeveelheid geen direct gevaar vormt, is het wel een belangrijk puzzelstukje. Het is de optelsom van kleine beetjes uit verschillende bewerkte producten die uiteindelijk een risico kan vormen voor je gezondheid.
Daarnaast doken er ook andere reactieve stoffen op, zoals α-dicarbonylverbindingen en hydroxymethylfurfural (HMF). Dit zijn typische bijproducten van de Maillard-reactie. Voedingsprofessor Lars Ove Dragsted benadrukt de diepere zorg: deze stoffen kunnen sluimerende ontstekingen in het lichaam aanwakkeren, een vuurtje dat constant blijft smeulen. “Deze studie laat vooral zien hoe weinig we eigenlijk weten over de verbindingen die tijdens voedselverwerking ontstaan,” stelt hij. Het is een blik in een biochemische ‘black box’.
Zijn boodschap is helder: we moeten veel kritischer kijken naar de gevolgen van dit soort industriële processen. Wat we in deze studie zien, is waarschijnlijk slechts het topje van de ijsberg.
De oplossing: van fabrieksproduct naar pure voeding
Volgens professor Nissen Lund legt deze studie een veel breder probleem bloot: onze afhankelijkheid van ultra-bewerkte voedingsmiddelen. “Idealiter zou een groene transitie niet moeten draaien om plantaardige ingrediënten te nemen, ze intensief te bewerken, en dan te verwachten dat dit tot gezonde producten leidt.” Deze producten zijn wellicht niet direct ongezond, maar ze zijn vaak ook amper voedzaam.
Wat betekent dit nu voor jou in de praktijk? Het advies is even nuchter als krachtig: “Kies in het algemeen voor zo min mogelijk bewerkte voedingsmiddelen en bereid zoveel mogelijk zelf je maaltijden.” Zie plantaardige melk niet als een volwaardige vervanger, maar als een mogelijke toevoeging aan een dieet dat al rijk is aan echte voedingsstoffen. Zorg ervoor dat je je eiwitten en andere essentiële bouwstenen uit andere, pure bronnen haalt.
Tegelijkertijd is dit een duidelijke oproep aan de voedingsindustrie. De focus zou moeten verschuiven van maximale houdbaarheid naar maximale voedingswaarde. Wellicht is het tijd om alternatieven voor de UHT-behandeling te omarmen, zelfs als dat betekent dat een product iets korter houdbaar is.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- “Investigation of Maillard reaction products in plant-based milk alternatives” door Mariachiara Pucci, Halise Gül Akıllıoğlu, Marta Bevilacqua, Giulia Abate en Marianne Nissen Lund, 20 november 2024, Food Research International. DOI: 10.1016/j.foodres.2024.115418
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Wat is de échte bottleneck voor de voedingswaarde van plantaardige melk?
De kern zit niet zozeer in de plant zelf, maar in de industriële bewerking. De extreme hittebehandeling (UHT) die nodig is voor een lange houdbaarheid, beschadigt de van nature al weinige eiwitten en essentiële aminozuren in de drank.
Zijn er verborgen risico’s verbonden aan de productie van plantaardige melk?
Ja, het verhittingsproces kan ongewenste bijproducten creëren, zoals acrylamide en andere Maillard-reactieproducten. Hoewel de hoeveelheden klein zijn, draagt de consumptie ervan bij aan de totale hoeveelheid van dit soort stoffen die je via andere bewerkte voedingsmiddelen binnenkrijgt, wat op de lange termijn een risico kan vormen.
Hoe maak ik een slimmere keuze in het melkschap?
Zie plantaardige melk als een extraatje, niet als een fundamentele vervanger van voedzamere producten. De beste strategie is om je dieet te baseren op zo min mogelijk bewerkte, hele voedingsmiddelen. Zo weet je zeker dat je de bouwstoffen binnenkrijgt die je lichaam echt nodig heeft.
