Een stof die je dagelijks tegenkomt — bisfenol A — lijkt dieper in te grijpen op je lichaam dan lange tijd werd gedacht. Zelfs in lage doses kan het blijvende veranderingen veroorzaken in hoe je genen zich gedragen.
Onderzoek toont aan dat blootstelling al in de baarmoeder invloed heeft op hormonen, metabolisme en zelfs je immuunsysteem. En dat verschilt nogal per geslacht. Vrouwen krijgen kenmerken die doorgaans bij mannen horen, mannen juist andersom.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- BPA verstoort al vóór de geboorte de balans tussen mannelijke en vrouwelijke biologische processen
- Vrouwen vertonen later patronen die je eerder bij mannen ziet — en omgekeerd
- De toegestane dagelijkse hoeveelheid is recent met factor 20.000 naar beneden bijgesteld
- Zelfs de laagste doses kunnen blijvend inwerken op stofwisseling en ziektegevoeligheid
- Het immuunsysteem reageert tegengesteld bij mannen en vrouwen na vroege blootstelling
Wat is bisfenol A (BPA) en waar kom je het tegen?
Bisfenol ASynthetische stof met oestrogeenachtige werking, gebruikt in kunststoffen en verpakkingen is een synthetische verbinding die al tientallen jaren wordt gebruikt in de productie van harde plastics en binnenbekleding van blikjes. Je vindt het terug in drinkflessen, voedselverpakkingen en soms zelfs in kassabonnen. Het probleem: de stof kan migreren naar voedsel — vooral bij verhitting.
Hoewel BPA inmiddels verboden is in bepaalde babyproducten, duikt het nog altijd op in allerlei artikelen voor dagelijks gebruik. Metingen bij Europese burgers laten zien dat veel mensen hogere niveaus in hun bloed hebben dan wat de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid veilig acht. Dat maakt het tot een actuele kwestie — zeker voor wie aan kinderen denkt.
Mogelijke gezondheidseffecten op je hormonen, stofwisseling en immuunsysteem
Onderzoekers van Uppsala University lieten zwangere ratten lage doses BPA drinken. Hun nakomelingen ondergingen als volwassen dier uitgebreide genetische en bloedanalyses. Wat bleek: de genexpressie was bij vrouwtjes verschoven naar patronen die je normaal bij mannetjes ziet, en andersom. Vrouwtjes ontwikkelden richting een kankerachtige biologische toestandPatroon van genactiviteit geassocieerd met verhoogd risico op kwaadaardige celdeling, mannetjes richting metabole ontregeling.
Het immuunsysteem reageerde tegengesteld per geslacht. Bij mannetjes nam de activiteit van T-cellen toe, bij vrouwtjes juist af. Daarnaast vertoonden mannetjes een verstoord vetprofiel en tekenen van schildklieroverdrijving. Vrouwtjes hadden lagere glucosewaarden, hogere insuline en verhoogde testosteronactiviteit — een beeld dat doet denken aan polycysteus-ovariumsyndroom.
Voor- en nadelen van BPA-gebruik in verpakkingen
Voordelen
- Harde plastics zijn duurzaam en goed bestand tegen stoten
- Blikjes met BPA-coating zijn voedselveilig qua bacteriën en langer houdbaar
- Productie is technisch bewezen en kostenefficiënt
- Vervanging door alternatieven is niet altijd even praktisch of betaalbaar
Nadelen
- Stof kan migreren naar voedsel, vooral bij verhitting of verzuring
- Hormoonverstorende werking, zelfs bij zeer lage doses
- Blootstelling in de baarmoeder kan gevolgen hebben voor latere gezondheid
- Afbraak in milieu verloopt traag, ophoping in ecosystemen mogelijk
Regelgeving en advies: wat betekenen de EFSA-richtlijnen?
In 2023 heeft EFSA de toegestane dagelijkse inname drastisch verlaagd: van 4 microgram naar 0,2 nanogram per kilogram lichaamsgewicht. Een verlaging met factor 20.000. Aanleiding waren studies die lieten zien dat zelfs zeer kleine hoeveelheden BPA langdurige effecten kunnen hebben op immuunfunctie en endocriene balansEvenwicht in hormoonsysteem dat groei, voortplanting en stofwisseling reguleert.
Het RIVM wijst erop dat de huidige blootstelling bij veel Europeanen boven deze nieuwe limiet ligt. Dit roept vragen op over hoe snel fabrikanten overstappen op veiligere alternatieven. Ondertussen adviseert het Europees Milieuagentschap om goed te kijken naar hoe je omgaat met plastic verpakkingen en producten die BPA kunnen bevatten.
Wat het onderzoek laat zien over geslachtsverschillen
Thomas Lind, hoofdonderzoeker bij de studie, legt uit dat de verschuivingen in genexpressie bijzonder opvallen. Vrouwtjes die voor hun geboorte aan BPA waren blootgesteld, vertoonden later biologische kenmerken die je doorgaans bij mannetjes terugziet — en andersom. Dit patroon trad op bij zowel de laagste geteste dosis (vergelijkbaar met normale menselijke blootstelling aan bisfenol A) als bij de hogere variant.
De bevindingen sluiten aan bij eerdere observaties dat vrouwen met PCOS vaak verhoogde BPA-spiegels in hun bloed hebben. Dat versterkt het vermoeden dat hormonale ontregelingVerstoring van natuurlijke hormoonbalans, kan leiden tot vruchtbaarheidsproblemen door BPA bijdraagt aan verminderde vruchtbaarheid. Bij mannen werden tekenen gezien van metabool syndroom — een verzameling aandoeningen die het risico op diabetes en hartziekten verhoogt.
Verklarende woordenlijst
- Bisfenol A (BPA): Synthetische stof met oestrogeenachtige werking, gebruikt in kunststoffen en verpakkingen
- Genexpressie: Proces waarbij genetische informatie wordt omgezet in eiwitten en functie
- Endocriene verstoring: Ontregeling van het hormoonsysteem door externe stoffen
- PCOS: Polycysteus-ovariumsyndroom, hormonale aandoening bij vrouwen met o.a. verhoogd testosteron
Praktische tips om je blootstelling aan BPA te verminderen
Je hoeft niet meteen alle plastic uit huis te gooien, maar een paar gerichte keuzes kunnen wel verschil maken. Kies voor glazen of roestvrij stalen drinkflessen in plaats van plastic. Verwarm eten liever niet in plastic bakjes — de migratie van BPA neemt toe bij hogere temperaturen. Let ook op de recyclingcode: nummer 7 kan BPA bevatten, nummer 1, 2, 4 en 5 zijn doorgaans veiliger.
Blikjes met voedsel hebben vaak een binnenbekleding die BPA bevat. Verse of diepgevroren varianten zijn een alternatief voor BPA-houdende verpakkingen. Kassabonnetjes op thermisch papier kunnen ook BPA afgeven — was je handen na contact. Zwangere vrouwen of wie kinderwens heeft, kan extra opletten bij de keuze van producten met voedselcontact.
| Bron | Geschat risiconiveau | Praktische maatregel |
|---|---|---|
| Plastic drinkflessen (hardplastic) | Matig tot hoog | Kies glas of RVS |
| Blikjes met epoxybekleding | Matig | Verse/diepvries variant |
| Magnetronbakjes (plastic) | Hoog bij verhitting | Gebruik glas of keramiek |
| Kassabonnen (thermopapier) | Laag bij kort contact | Was handen na aanraken |
Waarom deze studie aandacht verdient
Het onderzoek van Communications Medicine bevestigt wat al langer vermoed werd: BPA werkt in op kritieke ontwikkelingsfases en laat sporen achter die jarenlang blijven. De geslachtsgebonden effecten maken duidelijk dat één dosisadvies niet altijd volstaat — mannen en vrouwen reageren anders op dezelfde stof. Dat vraagt om verfijnde regelgeving en meer aandacht voor hoe hormonen in je lichaam functioneren.
Wat het extra relevant maakt: de doses die werden getest, liggen dicht bij wat mensen dagelijks binnenkrijgen. Het gaat dus niet om extreme scenario’s, maar om realistische blootstellingsniveausHoeveelheid chemische stof die iemand via voedsel, lucht of huid opneemt. Dat onderstreept waarom fabrikanten en beleidsmakers snel moeten kijken naar veiligere alternatieven — en waarom je zelf al stappen kunt zetten.
Conclusie
BPA is overal — en dat maakt het lastig om volledig te vermijden. Toch laat dit onderzoek zien dat kleine aanpassingen in je dagelijks gedrag je blootstelling kunnen beperken. Vooral tijdens zwangerschap of bij kinderwens kan dat relevant zijn.
De wetenschappelijke consensus verschuift naar strengere normen, en dat is terecht. Hormoonverstoring begint al bij doses die jaren als veilig golden. Blijf dus alert op welke plastic verpakkingen je gebruikt, en kies waar mogelijk voor alternatieven die geen migratie van BPA mogelijk maken.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- EFSA – BPA herbeoordeling en nieuwe TDI – Heldere samenvatting van EFSA’s herbeoordeling en de sterk verlaagde TDI voor BPA.
- RIVM – Bisfenol A (BPA) – Nederlandse context over gezondheidseffecten en toelichting op Europese besluiten.
- European Environment Agency – Human exposure to BPA – Overzicht van blootstelling in Europa en vertaling van TDI naar HBM-waarden.
- Communications Medicine – Developmental low-dose BPA exposure – Primair onderzoek naar sekse-specifieke effecten van lage BPA-doses bij ratten.
- Uppsala University – Persbericht BPA-onderzoek – Universitaire duiding van de resultaten en implicaties.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Wat is BPA en waar wordt het voor gebruikt?
BPA (bisfenol A) is een industriële stof die veel voorkomt in plastics en coatings van voedselverpakkingen. Het kan in kleine hoeveelheden naar voedsel en dranken migreren.
Is BPA gevaarlijk voor de gezondheid?
Autoriteiten waarschuwen dat langdurige blootstelling mogelijk ongunstige effecten heeft op hormonen, immuniteit en stofwisseling. Daarom zijn normen recent aangescherpt.
Welke producten bevatten vaak BPA?
BPA vind je vooral in bepaalde harde kunststoffen en in coatings van metalen verpakkingen. Etiketten en productinformatie helpen bij het herkennen van alternatieven.
Zijn BPA-vrije producten automatisch veilig?
Niet altijd. Sommige vervangers lijken qua werking op BPA. Het blijft zinvol om contact met problematische kunststoffen te beperken en voor glas of roestvrij staal te kiezen.
Hoe kan ik mijn blootstelling aan BPA verminderen?
Vermijd verhitting van plastic, kies vaker voor glas of RVS, let op BPA-vrije aanduidingen en beperk ingeblikt voedsel waar mogelijk.
