Gifsumak heet in het Engels poison ivy en in de plantkunde Toxicodendron radicans. Het is een plant uit de pruikenboomfamilie. Zijn sap bevat urushiol, een olieachtige stof die bij veel mensen hevige allergische huidreacties kan geven.
Van oorsprong groeit de plant in grote delen van Noord-Amerika. In de afgelopen eeuw is hij ook in andere gebieden terechtgekomen, ook in Nederland. Daarom is het goed om gifsumak te kunnen herkennen.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Het sap bevat urushiol, een stof die bij de meeste mensen allergische huiduitslag veroorzaakt.
- De plant verspreidt zich via zaden en via nieuwe scheuten uit wortelstokken en uit wortels langs liggende stengels.
- De bladeren staan in groepen van drie, met een duidelijk langere steel in het midden.
- De soort komt van oorsprong uit Noord-Amerika en is inmiddels ook in andere delen van de wereld te vinden.
- In Nederland is de plant vooral bekend van de groeiplaats bij het Friese dorp Hemelum, waar hij zich blijvend heeft gevestigd.
De herkomst van gifsumak
Gifsumak komt van nature voor in een groot deel van Noord-Amerika, van het zuiden van Canada tot in Mexico en de Bahama’s. Ook in delen van Azië groeit hij van nature, zoals in Japan, de Koerilen, Taiwan en West- en Centraal-China. Doordat mensen hem hebben meegenomen, staat de plant inmiddels ook elders in de wereld. Soms vestigt hij zich daar blijvend in het wild.
Geschiedenis
Inheemse volkeren in Noord-Amerika gebruikten gifsumak al eeuwen, als medicijn en voor andere praktische doelen. Wel stond de plant bekend als riskant, omdat aanraking sterke huidreacties kan geven. Tegenwoordig zien we gifsumak vooral als een giftige plant waar je voorzichtig mee moet zijn. Voor de huid is ook tea tree olie het bekijken waard.
Verspreiding van gifsumak
Gifsumak groeit als klimmende of kruipende struik en kan stengels tot wel twintig meter vormen. Hij verspreidt zich op twee manieren. De kleine, ronde vruchten bevatten een hard zaad dat kan ontkiemen. Daarnaast groeien er nieuwe scheuten uit wortelstokken en uit adventiefwortels aan de knopen van liggende stengels. Zo kan de plant zijn leefgebied makkelijk uitbreiden.
Groeiwijze
Hoe gifsumak groeit, hangt sterk af van licht, bodem en vocht. De stengels groeien rechtop of kruipen over de grond. Hun kleur varieert van frisgroen tot roodachtig. Oudere takken vormen vaak adventiefwortels waarmee de plant zich aan ruwe oppervlakken hecht. Daardoor kan gifsumak zich op heel verschillende plekken vestigen.
| KRUID EN MENS: Al sinds het begin van de mensheid hebben mensen en planten een nauwe band. Planten leverden voedsel en geneeskracht en waren een vast onderdeel van het dagelijks leven. |
 |
Kenmerkende eigenschappen
Gifsumak is vrij makkelijk te herkennen. De bladeren staan in groepjes van drie aan een eigen steel. De steel van het middelste blad is steeds langer dan die van de twee zijblaadjes. De blaadjes zijn ovaal tot eirond, met nerven die als een veer vanuit het midden lopen.
Identificatie
De plant heeft geen doornen en vormt vaalwitte tot groenige steenvruchten. De kleine bloemetjes zijn groenwit en staan in pluimen op nieuwe scheuten, in de hoek tussen blad en stengel. Met die bladeren, vruchten en bloemen samen is gifsumak goed te onderscheiden van andere planten.
Verklarende woordenlijst
- Adventiefwortels: wortels die uit een stengel of blad groeien in plaats van uit de hoofdwortel.
- Inheems: van oorsprong thuis in een bepaald gebied.
- Urushiol: olieachtige stof in gifsumak en verwante planten die allergische huidreacties veroorzaakt.
Het giftige sap
Het sap van gifsumak bevat urushiol, een olieachtige stof die bij de meeste mensen sterke allergische reacties oproept. Komt het op je huid, dan kan dat jeuk, roodheid, zwelling en pijnlijke blaren geven. Artsen noemen dat contactdermatitis: een ontsteking van de huid door iets wat je hebt aangeraakt. Je kunt het sap direct van de plant oppikken, maar ook via kleding of gereedschap waar het op zit.
Allergische reacties
Hoe hevig de reactie is, verschilt per persoon. Het hangt af van hoeveel sap je hebt aangeraakt en hoe gevoelig je bent. Bij sommigen blijft het bij milde klachten, terwijl anderen een uitgebreide, pijnlijke huidreactie krijgen. De beste bescherming is contact vermijden. Ben je er toch mee in aanraking gekomen, handel dan snel.
Gifsumak in Nederland: Hemelum en de Vangdijk
In Nederland is gifsumak vooral bekend van één locatie in Friesland, bij het dorp Hemelum. Langs de Vangdijk, tussen de Morra en de Fûgelhoeke, plantten waterbeheerders in 1919 een aantal jonge planten. Al snel kregen kinderen die ermee in aanraking kwamen klachten. Daarna kwam er een waarschuwingsbord.
In de jaren daarna heeft de plant zich verder verspreid. Hij klimt er tegenwoordig tot in de kruinen van wilgen die als windbescherming zijn geplant. Beheerder It Fryske Gea heeft extra waarschuwingsborden geplaatst. De plant breidt zich nog steeds uit en moet daarom actief beheerd worden.
Medicinaal gebruik
Inheemse volkeren in Noord-Amerika gebruikten gifsumak vroeger ook als medicijn. Ze zetten aftreksels van wortels en bladeren in bij huidproblemen, jicht en andere kwalen. Onderzoekers kijken nu of bepaalde stoffen uit de plant kankercellen of ziekteverwekkers kunnen remmen. Dat onderzoek staat nog aan het begin.
Voedingswaarde
Door het urushiol is gifsumak niet geschikt als voedsel. Sommige inheemse volkeren in Noord-Amerika aten wel zaden of jonge scheuten, maar pas nadat ze die zorgvuldig hadden bereid om het gif kwijt te raken. In de westerse keuken van nu speelt de plant geen rol.
Preventie van blootstelling aan gifsumak
Voorkomen begint bij herkennen. Wie weet hoe gifsumak eruitziet, kan er afstand van houden. Het giftige urushiol komt al vrij als de plant een klein beetje beschadigd raakt, dus vermijd elk huidcontact. Werk of wandel je in een gebied met gifsumak, dan geven beschermende kleding en handschoenen extra veiligheid.
Behandeling na contact
Heb je de plant (misschien) aangeraakt, dan is snel handelen belangrijk. Was de huid grondig met water en zeep, zodat er zo veel mogelijk urushiol afgaat. Ga daarna zo nodig naar een arts. Die kan bijvoorbeeld een ontstekingsremmende crème of tabletten voorschrijven om de reactie te dempen. Snel en gericht handelen verkleint de kans op langdurige of hevige klachten.
Ecologische impact
Waar gifsumak niet van nature voorkomt, kan de plant een bedreiging worden voor inheemse planten en dieren. Doordat hij zich snel verspreidt, verdringt hij soms andere soorten. Dat gaat ten koste van de verscheidenheid in de natuur. Voor wandelaars en omwonenden is hij bovendien een gezondheidsrisico.
Beheer
Waar de plant ongewenst is, moet hij actief beheerd worden. Dat kan door hem weg te halen, door zorgvuldig onkruidbestrijdingsmiddel te gebruiken of door natuurlijke vijanden in te zetten. Omdat je makkelijk met het sap in aanraking komt, is het verstandig dit onder deskundige begeleiding te doen.
Conclusie
Gifsumak is een opvallende plant met een lange geschiedenis. Vroeger werd hij ook als medicijn gebruikt. Nu kennen we hem vooral als een plant die je beter niet aanraakt. Wie hem herkent en er voorzichtig mee omgaat, beschermt zichzelf en beperkt de schade aan de natuur. In Nederland blijft de verspreiding beperkt tot Hemelum, waar waarschuwingsborden en actief beheer nodig blijven.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- USDA Plants Database, Toxicodendron radicans – Uitgebreide informatie over gifsumak van het Amerikaanse Ministerie van Landbouw.
- Wikipedia (Engels), Toxicodendron radicans – Encyclopedische informatie over gifsumak.
- Encyclopaedia Britannica, Poison Ivy – Achtergrondinformatie over de plant poison ivy (gifsumak).
- Wikipedia (Nederlands), Gifsumak – Nederlandse informatie over gifsumak, inclusief details over de aanwezigheid in Hemelum.
- Urushiol contactdermatitis (2020) – Review over hoe urushiol uit gifsumak allergische contactdermatitis veroorzaakt en hoe je dit behandelt.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Is er gifsumak in Nederland?
De enige bekende groeiplaats van gifsumak in Nederland ligt op de Vangdijk bij Hemelum in Friesland. Waterbeheerders plantten daar in 1919 de eerste exemplaren. Sindsdien heeft de plant zich daar gehandhaafd en verder uitgebreid. Beheerder It Fryske Gea waarschuwt bezoekers met borden.
Wat doet gifsumak?
Gifsumak bevat urushiol, een olieachtige stof die al bij lichte aanraking een sterke allergische reactie kan geven. De klachten lopen uiteen van jeuk en roodheid tot pijnlijke blaren met vocht. Was je huid na contact meteen met water en zeep; dat verkleint de kans op ernstige klachten.
Welke plant is poison ivy?
Poison ivy is de Engelse naam voor gifsumak (Toxicodendron radicans). De naam komt van de bladeren in groepjes van drie, die een beetje aan klimop (ivy) doen denken. Toch hoort de plant bij de pruikenboomfamilie. Zowel de Engelse als de Nederlandse naam verwijzen naar het giftige urushiol dat in alle delen van de plant zit.
Waar groeit poison ivy?
Gifsumak groeit van nature in een groot deel van Noord-Amerika, van Zuid-Canada tot Mexico en de Bahama’s. Ook in delen van Azië komt hij van nature voor, zoals in Japan, de Koerilen, Taiwan en West- en Centraal-China. Elders is de plant soms bewust of per ongeluk terechtgekomen. Zijn de omstandigheden gunstig, dan kan hij zich daar vestigen.
Wat is de meest giftige plant in Nederland?
Volgens een rapport over uitheemse planten uit 2009 van de stichtingen VOFF en Floron is gifsumak de giftigste plant van Nederland. Dat komt door het urushiol dat in alle delen van de plant zit. Andere giftige soorten, zoals dolle kervel en voorjaarszonnebloem, geven doorgaans minder heftige reacties. Omdat gifsumak in Nederland maar op één plek groeit, is het risico klein. Toch blijft het verstandig om alert te zijn.
