Halverwege de vorige eeuw begonnen neurowetenschappers aan een reeks proeven met zulke verrassende uitkomsten dat wetenschappers en filosofen er nog steeds over nadenken. De deelnemers waren mensen met ernstige epilepsie, die vaak meerdere aanvallen per dag hadden. Zij ondergingen een destijds nieuwe hersenoperatie waarbij de linker- en rechterhersenhelft van elkaar werden gescheiden.
Bij die operatie werd hun corpus callosum doorgesneden: de bundel zenuwvezels die de twee hersenhelften normaal met elkaar verbindt. Chirurgen verwachtten dat de aanvallen daardoor zouden afnemen, omdat de elektrische storm van een epileptische aanval dan niet meer van de ene naar de andere hersenhelft kon overslaan.
Ongewone effecten van de operatie
Tegen de aanvallen werkte de operatie vaak goed. Veel patiënten leken daarna volkomen normaal en waren eindelijk verlost van hun zwaarste aanvallen. Alleen in speciale tests kwam iets verbazingwekkends aan het licht. De twee hersenhelften, nu van elkaar gescheiden, leken elk een eigen bewustzijn te hebben dat los van de andere helft kon functioneren.
Zo leken er in één persoon twee centra van bewustzijn te bestaan. Dit onderzoek, waarvoor de neurowetenschapper Roger Sperry later de Nobelprijs kreeg, heeft grote gevolgen voor hoe we denken over het zelf, over identiteit en over de diepere opbouw van de menselijke geest.
Unieke functies en onafhankelijkheid van hersenhelften
Behoud van functies na de operatie
Na de operatie houden de twee hersenhelften hun eigen taken, wat misschien niet verrast. Bij de overgrote meerderheid van de mensen is de linkerhelft de taalhelft: die kan praten. De rechterhelft kan bij de meeste mensen weinig tot niet spreken. Toch bleek dat ze taal wel begrijpt en zich kan uiten met gebaren, zoals wijzen en tekenen.
Communiceren met afzonderlijke hersenhelften
Om te zien hoe zelfstandig de hersenhelften werken, bedachten onderzoekers manieren om met elke helft apart te communiceren. Neem dit experiment met een patiënt met een gespleten brein. Het doel is eerst om informatie aan maar één hersenhelft te laten zien, in dit geval de rechter.
Wat je links van je ziet, komt in je rechterhersenhelft terecht. Voor rechts geldt het omgekeerde. Toon je een woord of beeld in het linkergezichtsveld van de patiënt, dan gaat die informatie dus naar de rechterhelft. De patiënt kijkt naar een stip op een scherm. Links van die stip verschijnt heel kort een woord, bijvoorbeeld ’tennisbal’. Vraag je wat hij zag, dan antwoordt hij met zijn sprekende linkerhelft dat hij niets heeft gezien.
Vraag je hem daarna om met zijn linkerhand, die door de rechterhelft wordt bestuurd, achter een scherm het voorwerp te pakken dat bij het woord hoort, dan kiest hij zonder moeite een tennisbal uit een verzameling andere voorwerpen. Vraag je wat hij nu achter het scherm in zijn hand heeft, dan zegt hij dat hij geen idee heeft. Zijn sprekende linkerhelft heeft die informatie niet. Toch weet de rechterhelft precies wat er van haar gevraagd wordt en welk voorwerp ze vasthoudt.
Fabels en interpretaties
Onverwachte verklaringen
Nog verrassender is wat er gebeurt als de linkerhelft het voorwerp te zien krijgt. Vraag je de patiënt waarom hij de tennisbal koos, dan geeft hij vaak een verzonnen verklaring, zoals: “Ik koos hem omdat ik met mijn vader tennis.” Vreemd genoeg lijkt de patiënt zelf te geloven in die uitleg, die hij ter plekke bedenkt.
De rol van de linkerhersenhelft als ‘interpreteerder’
Omdat de linkerhelft zo moeiteloos verhalen verzint, noemde de neurowetenschapper Michael Gazzaniga haar de ‘interpreteerder’. Een deel van haar taak lijkt te zijn om verklaringen te bedenken voor wat we doen. Dat geeft een boeiende inkijk in hoe ons brein informatie verwerkt en verhalen maakt, ook als die niet kloppen met de werkelijkheid.
De verdeelde geest
Opmerkelijke normaliteit ondanks hersensplitsing
Ondanks deze bevindingen lijken patiënten met een gespleten brein in het dagelijks leven vaak opvallend normaal. In zeldzame gevallen ontstaat wel wat onderzoekers een intermanueel conflict noemen: een strijd tussen de twee handen. De hersenhelften, die elk de andere kant van het lichaam besturen, lijken dan iets anders te willen. Ze vechten om voorwerpen of maken elkaars werk ongedaan. Een patiënt knoopt bijvoorbeeld met de ene hand zijn shirt dicht, terwijl de andere hand de knopen weer losmaakt. In een bekend geval wilde een man zijn partner met de ene hand omhelzen, terwijl de andere hand haar hardhandig wegduwde.
Uiteenlopende persoonlijkheden en overwegingen
Hoe langer onderzoekers patiënten met een gespleten brein volgden, hoe duidelijker het werd dat de twee hersenhelften heel verschillende persoonlijkheden konden laten zien. Gazzaniga stelde in de jaren zeventig vragen aan de ene of de andere hersenhelft van een patiënt. Aan de rechterhelft vroeg hij naar zijn naam en het beroep dat hij later wilde. Die antwoordde door zijn naam met Scrabble-letters te leggen, met daarnaast het beroep autocoureur. Toen dezelfde vraag aan de sprekende linkerhelft werd gesteld, kwam er een heel ander antwoord: die helft wilde tekenaar worden. Door verdere experimenten werd ook duidelijk dat de twee hersenhelften diep tegenstrijdige overtuigingen over de wereld konden hebben. Dat wijst erop dat elke helft op een ingewikkelde manier zelfstandig kan denken.
Twee bewustzijnen en de aard van bewustzijn
Tegenstrijdige overtuigingen en zelfstandig bewustzijn
Neurowetenschapper V.S. Ramachandran vertelde in een lezing over een patiënt met een gespleten brein die hardop zei dat hij atheïst was. Toen zijn rechterhelft werd gevraagd of hij in God geloofde, wees zijn linkerhand, die door de rechterhelft wordt bestuurd, naar het woord “ja”. Dit verhaal komt uit die lezing en is niet als onderzoek gepubliceerd.
Sommige onderzoekers betwisten dat beide hersenhelften van deze patiënten elk een eigen bewustzijn hebben. Toch wijzen veel bevindingen die kant op. De hersenhelften werken verbazend zelfstandig, hebben soms verschillende bedoelingen en zitten elkaar dwars. Ze hebben aparte herinneringen en soms duidelijk verschillende persoonlijkheden en overtuigingen. Op basis hiervan is het de overtuiging van Sperry, Gazzaniga en de andere onderzoekers die het nauwst bij dit werk betrokken waren, dat elke hersenhelft een eigen bewustzijn heeft. Door de operatie zijn het volgens hen twee afzonderlijke bewuste geesten in één lichaam. Nieuwer onderzoek bij twee patiënten vond wel aanwijzingen dat het bewustzijn toch één geheel blijft, ook al verwerkt elke helft wat ze ziet apart.
Bewustzijn als fundamentele eigenschap
Opvallend is dat deze bevindingen ons niet vastpinnen op een materialistische kijk op de geest, waarin bewustzijn niet meer is dan een bijproduct van wat er lichamelijk in de hersenen gebeurt.
Dat bewustzijn te verdelen is, zou er zelfs op kunnen wijzen dat het iets fundamentelers is. Een groeiend aantal wetenschappers en filosofen neemt de mogelijkheid serieus dat bewustzijn tot de diepste fundamenten van de natuur hoort: een eigenschap van de werkelijkheid waar de wetenschap uiteindelijk een plek voor moet vinden.
De psychiater Iain McGilchrist, kenner van de verschillen tussen de hersenhelften, oppert dat de materialistische neiging om bewustzijn als illusie weg te verklaren deels voortkomt uit een groter probleem in onze beschaving. Hij ziet een opgeblazen overheersing van de linkerhersenhelft in ons denken, met haar onverdraagzaamheid voor dubbelzinnigheid en haar behoefte om alles meteen te verklaren, ook wat ze niet weet.
Tweelingen met een verbonden geest
De mogelijkheid van een verenigd bewustzijn
Wat bewustzijn uiteindelijk ook is, de diepste les van het onderzoek naar het gespleten brein is misschien deze: als bewustzijn te verdelen is, kan het in principe ook worden samengevoegd. Zouden we ooit een manier vinden om twee of meer hersenen met elkaar te verbinden? Kunnen twee afzonderlijke geesten echt met elkaar verbonden worden? En houden ze dan elk hun eigen persoonlijkheid? Er is al verrassend bewijs dat het antwoord op deze vragen “ja” is.
Een unieke connectie tussen tweelingen
Op 25 oktober 2006 werden de tweelingzussen Krista en Tatiana Hogan geboren. Scans tijdens de zwangerschap lieten al zien dat hun schedels aan elkaar vastzaten, een van de zeldzaamste vormen van een Siamese tweeling. Maar de zussen Hogan bleken nog op een ander punt bijzonder: niet alleen hun schedels waren met elkaar verbonden, ook hun hersenen.
Binnen enkele uren na de geboorte bleek al dat Krista en Tatiana een mentale verbinding hadden. Kreeg de een een speen, dan stopte de ander ook met huilen. Latere scans lieten zien dat hun hersenen verbonden waren door wat artsen een thalamische brugEen verbinding tussen de thalamus van beide meisjes. De thalamus is een schakelstation diep in de hersenen dat signalen van de zintuigen doorgeeft. noemden. De artsen rond de geboorte gaven de meisjes weinig kans om te overleven. Tegen alle verwachtingen in overleefden ze. Nu kunnen ze zelf vertellen hoe ver hun verbinding gaat.
Krista en Tatiana kunnen elkaars armen en benen bewegen, door elkaars ogen zien, elkaars lichaam voelen en zelfs gedachten met elkaar delen. Krijgt Krista een voorwerp te zien dat haar zus niet kan zien, dan ziet Tatiana het ook en kan ze zeggen wat het is. De een voelt wanneer de ander honger heeft of iets nodig heeft. Ze praten ook vaak zonder woorden met elkaar, wat zij “praten in ons hoofd” noemen.
Behoud van individualiteit ondanks verbondenheid
Behoud van persoonlijke identiteiten
Ondanks hun mentale verbinding blijven de zussen elk zichzelf. Krista is energiek en extravert, Tatiana meer gereserveerd en introvert. Hoewel hun geesten verbonden zijn, is het duidelijk dat ze allebei een eigen bewustzijn hebben. Voor zover bekend zijn de zussen Hogan in de medische geschiedenis het enige beschreven geval van een Siamese tweeling met hersenen die echt met elkaar samenwerken.
Dankzij deze tweelingen wankelt een heel oude filosofische aanname: het idee dat de geest per definitie iets privés is. Het geval van Krista en Tatiana laat zien dat geesten echt met elkaar verbonden kunnen zijn. Gewaarwordingen, informatie en zelfs gedachten en ideeën kunnen in principe gedeeld worden tussen de geesten van twee afzonderlijke breinen.
Geesten samenvoegen
Wat een verbinding tussen geesten kan betekenen
Dit roept de vraag op of we ooit onze geest zouden kunnen verbinden met andere bewuste wezens, via iets wat lijkt op de thalamische brug tussen de hersenen van Krista en Tatiana. Los van de vraag of dat binnenkort kan, lijkt het samenvoegen van geesten iets wat bewustzijn toelaat: het kan in principe gebeuren.
Het gespleten brein doet zelfs vermoeden dat dit al binnen onze eigen hersenen gebeurt. Bij patiënten met een gespleten brein zien we volgens de klassieke uitleg twee hersenhelften die elk op zichzelf een bewustzijn kunnen dragen. Afgesneden van haar buurhelft is elke helft meteen klaar om zelfstandig te handelen, alsof de nieuwe situatie weinig verschilt van hoe het vóór de operatie was. Zouden onze linker- en rechterhersenhelft al twee half zelfstandige geesten zijn, met verschillende maar overlappende centra van bewustzijn? Is ieder van ons misschien al een samengestelde geest?
Meer dan speculatieve toekomsttechnologie
Als dat zo is, dan is het samenvoegen van geesten misschien meer dan een speculatief kunststuk van toekomstige technologie. Het zou iets kunnen zijn wat de menselijke geest in de loop van de evolutie al heeft leren doen. Voor sommigen is het vooruitzicht van verbonden geesten diep verontrustend.
Zou er in zo’n wereld nog privacy overblijven?
Welke van onze relaties zou het overleven als onze ware gevoelens bloot kwamen te liggen?
Een terechte zorg is ook het risico op een totalitaire samenleving. Zou een overheersende overheid alle tegenspraak kunnen uitbannen door van burgers te eisen dat ze hun geest openstellen? Zou het verlies van mentale privacy kunnen leiden tot een mislukte wereld waaruit niemand meer kan ontsnappen?
De futuroloog David Pearce schetst een optimistischer beeld. Als toekomstige mensen deze gevaren weten te vermijden, kan technologie die geesten met elkaar verbindt een nieuw tijdperk in de filosofie en de ethiek inluiden. Ze kan ons persoonlijkheid en identiteit beter laten begrijpen. Ook kan ze ons een nieuwe waardering geven voor de veel grotere wereld van bewustzijn die nog op verkenning wacht.
Voor Pearce zou het vermogen om de dingen echt door de ogen van een ander te zien het ultieme middel zijn voor diplomatie en het oplossen van conflicten. Hij schrijft: “Het vermogen om je geest te vermengen met die van je vijand door middel van interthalamische bruggen zou een wederzijds begrip openen dat elk gevoel van conflict zou omzetten. Onze nakomelingen zullen, bij wijze van spreken, ramen hebben in elkaars zielen.”
Verbinding met andere soorten
Dit vermogen hoeft niet beperkt te blijven tot onze eigen soort. Zou een thalamische brug tussen verschillende soorten ook kunnen? Zou die ons inzicht geven in het nu nog raadselachtige innerlijke leven van andere bewuste wezens? Kunnen we dan eindelijk een antwoord vinden op de klassieke filosofische vraag: “Hoe is het om een vleermuis te zijn?”
Misschien nog belangrijker: we zouden de laatste twijfel kunnen wegnemen over de vraag of andere dieren echt bewust zijn en hun leven net zo intens beleven als wij. Het lijkt waarschijnlijk dat dit veel van onze onverschilligheid voor hun ervaringen zou wegnemen, ook voor het lijden van de soorten die we nu systematisch tot slaaf maken.
Een stap verder gaat het idee dat hersenen zo sterk met elkaar verbonden kunnen raken dat meerdere geesten samenvallen tot één. Hoe zou het zijn om zo’n samengestelde geest te zijn? Samenhangend of chaotisch? Zou die de opgetelde intelligentie van alle deelnemers hebben? En belangrijker nog: zou dit ethisch zijn? Is het loskoppelen van zo’n netwerk dan een soort moord?
Heroverweging van het zelf
De flexibiliteit van het zelf
Van al deze mogelijkheden raken die voor ons beeld van het zelf misschien het diepst. Als we de ervaringen van een andere geest net zo van binnenuit kunnen voelen als die van onszelf, wordt het traditionele idee van het zelf wankel. Ook onze herinneringen zouden gedeeld kunnen worden. Wat als je je een vormend moment uit de zorgeloze jeugd van je vader kon herinneren?
Zou er een dag komen waarop sommige van onze dierbaarste herinneringen eerst van iemand anders waren, misschien van iemand die er niet meer is? Wat gebeurt er dan met ons idee van het zelf? Denkers debatteren al duizenden jaren over wat het zelf is. In zekere zin verschillen andere mensen net zoveel van ons als wij verschillen van onszelf op andere momenten in ons leven.
Continuïteit en verandering
Ons gevoel van een zelf komt voort uit de schijnbaar doorlopende lijn in ons leven. Maar zoals veel filosofen hebben opgemerkt, verandert ieder van ons ingrijpend in de loop van het leven. We veranderen van inzichten, overtuigingen, houding en relaties. Ondertussen sterven onze cellen voortdurend af en worden ze vervangen. Wat mij het meest verbindt met het kind dat ik ooit was, is dat ik me vaag een paar van zijn ervaringen herinner, zoals zijn hoop en angst voor zijn eerste schooldag. Maar wat gebeurt er met dit beeld van het zelf als herinneringen gedeeld kunnen worden? Wat als ik me de eerste schooldag van mijn vader net zo levendig herinnerde?
De toekomst van identiteit
Zou een zwakke lichamelijke continuïteit dan nog bepalen wie we denken te zijn? Het lijkt waarschijnlijk dat in een toekomst van gedeelde ervaringen het idee van een doorlopend zelf, dat bij één duidelijk subject hoort, uiteindelijk plaatsmaakt voor een meer verenigde identiteit: die van het bewustzijn zelf, het weefsel waarin alle persoonlijke ervaring ontstaat. Het zelf kan dan beter gezien worden als iets wat verschijnt binnen het bewustzijn, dat raadselachtige natuurverschijnsel waardoor het universum zich bewust wordt.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Research on split-brain patients by Michael Gazzaniga
- Split brain: divided perception but undivided consciousness (Pinto et al., 2017)
- Intermanual conflict in split-brain patients
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Wat is een gespleten-breinoperatie?
Een hersenoperatie waarbij het corpus callosum, de zenuwbundel tussen de twee hersenhelften, wordt doorgesneden. Zo moeten ernstige epileptische aanvallen afnemen.
Wat zijn de gevolgen van een gespleten-breinoperatie?
De aanvallen nemen vaak af en in het dagelijks leven lijken patiënten normaal. In speciale proeven werken de twee hersenhelften los van elkaar. Volgens de klassieke uitleg van Sperry en Gazzaniga heeft elke helft dan een eigen bewustzijn. Nieuwer onderzoek vond aanwijzingen dat het bewustzijn toch één geheel blijft.
Hoe communiceren onderzoekers met afzonderlijke hersenhelften?
Ze laten informatie aan maar één hersenhelft zien. Een woord links in het gezichtsveld komt bijvoorbeeld alleen bij de rechterhelft aan.
Wat is de rol van de linkerhersenhelft als ‘interpreteerder’?
De linkerhersenhelft bedenkt verklaringen voor wat we doen, ook als die niet kloppen met de werkelijkheid.
Wat zeggen gespleten-breinexperimenten over bewustzijn?
In de klassieke uitleg laten ze zien dat bewustzijn te verdelen is. Volgens sommige denkers is het daarmee mogelijk een fundamentelere eigenschap van de natuur.
