Het placebo-effect is een vreemd verschijnsel. Een behandeling zonder werkzame stof kan toch effect hebben. Je voelt bijvoorbeeld minder pijn, of je bloeddruk daalt meetbaar.
Het werkt bij iedereen anders en hangt af van veel dingen: cultuur, geslacht, wie je de pil geeft, hoe je hem krijgt en zelfs de kleur van de pil. Toch is het een bekend effect dat je kunt meten.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Een behandeling zonder werkzame stof kan toch effect hebben, zoals minder pijn of een lagere bloeddruk.
- Onderzoekers vonden onlangs bij muizen een hersenpad dat het placebo-effect lijkt aan te sturen.
- Het placebo-effect werd eind achttiende eeuw ontdekt, toen artsen sommige patiënten een verzwakte behandeling gaven.
- Het placebo-effect gebruikt dezelfde routes in de hersenen als de pijnstillers die het lichaam zelf maakt. Dat laat zien hoeveel invloed de geest op het lichaam kan hebben.
- Bij muizen konden onderzoekers het placebo-effect opwekken door bepaalde zenuwcellen te prikkelen. Misschien lukt dat ooit ook bij mensen.
In een recente studie hebben wetenschappers bij muizen het neurologische pad gevonden dat dit effect lijkt te veroorzaken. Het is voor het eerst dat onderzoekers zo’n specifieke route aanwijzen. Bovendien konden ze het effect sturen door bepaalde zenuwcellen te prikkelen.
Placebo en nocebo
Er zijn eigenlijk twee effecten. Bij het placebo-effect knap je op van een behandeling zonder werkzame stof. Het nocebo-effect is het omgekeerde: je krijgt pijn of een bijwerking, terwijl je geen echt medicijn of echte behandeling hebt gehad.
Opvallend is dat in onderzoek vaak een flink deel van de deelnemers die een nepmiddel krijgen toch een of andere bijwerking meldt. Die klachten zouden er eigenlijk niet moeten zijn, want ze hebben alleen nepmedicijnen ingenomen.
Geschiedenis van het placebo-effect
Het placebo-effect werd eigenlijk per ongeluk ontdekt, ergens aan het eind van de achttiende eeuw. Sommige artsen gaven toen een verzwakte behandeling aan patiënten die erg ziek waren en waarschijnlijk niet zouden herstellen. Of aan patiënten die eigenlijk niet ziek waren, maar die de arts een goed gevoel wilde geven.
Zo hoefden ze hun medicijnen niet te verspillen. Tot hun verrassing zagen veel artsen dat het effect bijna hetzelfde was. Omdat de behandeling bedoeld was om patiënten te plezieren, kreeg ze de naam placebo, Latijn voor “zal behagen”.
In de afgelopen decennia bleek uit veel onderzoek dat het placebo-effect bij allerlei aandoeningen een rol speelt: van maagzweren en epilepsie tot de ziekte van Parkinson, multiple sclerose en zelfs erectiestoornissen. In veel van die studies zagen onderzoekers duidelijke effecten zonder echt medicijn of andere behandeling.
Lijst van moeilijke woorden
- Placebo-effect: Een behandeling zonder werkzame stof die toch een gunstig effect heeft op de gezondheid.
- Nocebo-effect: Het omgekeerde van het placebo-effect: een nepbehandeling die klachten of bijwerkingen geeft.
- Neurologisch pad: Een vaste route in de hersenen waarlangs signalen lopen.
- Optogenetica: Een techniek waarbij onderzoekers zenuwcellen in de hersenen met licht aan- of uitzetten.
- Neurotransmitters: Signaalstoffen in de hersenen die berichten tussen zenuwcellen doorgeven.
- Opioïden: Pijnstillende stoffen. Het lichaam maakt ze ook zelf aan.
- Cerebellum: De kleine hersenen, die meedoen bij coördinatie en evenwicht.
- Pontine kernen: Gebieden in de hersenstam die onder meer meedoen bij slaap, ademhaling en het verwerken van zintuiglijke prikkels.
Dezelfde route als pijnstillers
Veel mensen zien het placebo-effect als een voorbeeld van de kracht van de geest. Onderzoek laat inmiddels zien hoe dat in het lichaam werkt. Studies naar pijnstillers ontdekten bijvoorbeeld dat het placebo-effect de hersenactiviteit rond pijn vermindert.
Daarbij gebruikt het dezelfde routes en neurotransmitters als de opioïden die ons lichaam zelf maakt. Na een placebopil worden die routes ook actief, maar dan aangestuurd door iets anders. Hoe sterk het placebo-effect is, hangt af van veel dingen, zoals je verwachtingen, je persoonlijkheid en de band tussen arts en patiënt. Als het werkt, komen er stoffen vrij die lijken op die van een echt medicijn.
Neurologische ontdekkingen
Het placebo-effect lijkt veel verschillende gebieden in de hersenen te activeren. Sommige liggen voor de hand, zoals het gebied dat pijn verwerkt. Andere zijn verrassender, zoals het cerebellum en de pontine kernen. Dat wijst erop dat er mogelijk één specifiek pad is dat het placebo-effect veroorzaakt.
Dierstudies en nieuwe ontdekkingen
Ook dieren blijken gevoelig voor het placebo-effect, waardoor dieronderzoek kan helpen om het beter te begrijpen. Recente studies bij muizen brachten de routes en hersengebieden in kaart die bij het placebo-effect betrokken zijn.
Met optogenetica, een techniek waarbij onderzoekers zenuwcellen met licht aan- of uitzetten, konden ze het placebo-effect bij muizen opwekken. Dat wijst erop dat je het placebo-effect zou kunnen sturen door bepaalde hersengebieden te prikkelen.
Waarom dit belangrijk is
Misschien kan het placebo-effect ooit ook bij mensen worden opgewekt door dezelfde hersengebieden te prikkelen. Dat zou kunnen leiden tot veiligere en betere manieren om pijn en andere klachten te verlichten, zonder echte medicijnen.
Er is nog veel onbekend over het placebo- en nocebo-effect. Wel laat deze studie zien dat het effect in de hersenen ontstaat en bij muizen van buitenaf te sturen is. Het onderzoek is een belangrijke stap in het ontdekken van de “apotheek” in onze eigen hersenen.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Wat is het placebo-effect precies?
Je spreekt van een placebo-effect als een behandeling zonder werkzame stof toch helpt. Je voelt bijvoorbeeld minder pijn, of je bloeddruk daalt. Het laat zien hoe sterk je overtuiging je lichaam kan beïnvloeden.
Wat is het verschil tussen placebo en nocebo?
Bij het placebo-effect zorgen positieve verwachtingen voor verlichting. Het nocebo-effect is het omgekeerde: negatieve verwachtingen kunnen klachten echt erger maken.
Wat ontdekten wetenschappers recent?
Onderzoekers vonden bij muizen een specifieke route in de hersenen die het placebo-effect lijkt te veroorzaken. Het is de eerste keer dat zo’n specifiek pad is aangewezen.
Hoe werkt het placebo-effect biologisch?
Bij pijn gebruikt het placebo-effect dezelfde routes en signaalstoffen in de hersenen als opioïden, de pijnstillers die het lichaam ook zelf maakt. Zo zet je overtuiging echte chemische processen in gang, die je kunt meten.
Kan men het placebo-effect ooit beheersen?
Bij muizen lukte het om het placebo-effect op te wekken door een bepaald hersenpad te prikkelen. Misschien kan dat ooit ook bij mensen. Dat zou nieuwe mogelijkheden geven om pijn te bestrijden zonder medicijnen.
