Onderzoekers in Zürich vonden in het vetweefsel van fors afgevallen mensen nog altijd de veranderingen uit hun tijd met overgewicht, twee jaar na een maagverkleining. In muizen groeiden vetcellen met zo’n geschiedenis bij vet voedsel sneller terug. Het jojo-effect heeft daarmee voor het eerst een adres in het lichaam.
Dat raakt de vraag die vrijwel iedereen na een paar maanden stelt: ligt het aan mij? Het antwoord uit dit onderzoek is geruststellender én ongemakkelijker dan de gebruikelijke verhalen over discipline. Wie snapt wat zijn vetweefsel onthoudt, kijkt anders naar afvallen en vooral naar de periode erna.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- In vetweefsel van fors afgevallen mensen vonden onderzoekers twee jaar later nog sporen van het oude overgewicht.
- Muizen met dat geheugen in hun vetcellen kwamen bij vet voedsel sneller weer aan dan muizen zonder.
- Of mensen nu snel of langzaam afvielen, na drie jaar was zo’n 70 procent van het verloren gewicht terug.
- Deelnemers van The Biggest Loser verbrandden zes jaar later in rust nog zo’n 500 calorieën per dag minder.
- Wie blijft bewegen en zijn spieren behoudt, blijft het vaakst op gewicht.
Wat de onderzoekers in Zürich vonden
Het onderzoeksteam vergeleek vetweefsel van mensen met fors overgewicht vóór en twee jaar na een maagverkleining, en legde dat naast weefsel van mensen die nooit te zwaar waren geweest. Ook na het afvallen droegen de cellen nog een herkenbaar patroon van het overgewicht, in welke genen aan en uit stonden.
Zulke aan- en uitknoppen op het DNA zijn het werkterrein van de epigenetica; we schreven eerder uit hoe je genen beschrijfbaar zijn. In muizen ging het team een stap verder. Vetcellen die overgewicht hadden meegemaakt, reageerden heftiger op vet voedsel, en de dieren kwamen sneller weer aan dan soortgenoten zonder die geschiedenis.
Wat het onderzoek niet zegt
De verleiding is groot om hiervan “je vetcellen onthouden je dikke ik voor altijd” te maken, en precies die kop staat een stap verder dan het bewijs. Het versnelde terugkomen is vooral in muizen aangetoond. Bij mensen is het patroon in het weefsel gemeten, niet het effect daarvan op de weegschaal.
Ook is niet bewezen dat het geheugen permanent is. De onderzoekers keken tot twee jaar na het afvallen, en of de sporen daarna langzaam vervagen, weet voorlopig niemand. En het betekent al helemaal niet dat afvallen zinloos is, want de winst voor bloeddruk, suikerhuishouding en gewrichten staat er los van.
Verklarende woordenlijst
- Epigenetica: De laag van aan- en uitknoppen op het DNA die bepaalt welke genen actief zijn, zonder de code zelf te veranderen.
- Bariatrische chirurgie: De verzamelnaam voor operaties tegen fors overgewicht, zoals een maagverkleining.
- Ruststofwisseling: De energie die je lichaam verbrandt als je niets doet, voor onder meer ademhaling en lichaamstemperatuur.
- GLP-1: Een darmhormoon dat het hongergevoel dempt; medicijnen als Ozempic en Mounjaro bootsen het na.
Waarom je lichaam terug wil
Het geheugen in de vetcellen staat niet op zichzelf, want na fors gewichtsverlies gaat ook de ruststofwisselingDe energie die je lichaam verbrandt als je niets doet, voor onder meer ademhaling en lichaamstemperatuur. omlaag. Bij een kleine groep oud-deelnemers van The Biggest Loser lag die zes jaar later nog zo’n 500 calorieën per dag lager dan bij hun nieuwe gewicht past, een groot en hardnekkig verschil.
Overzichtsonderzoek beschrijft dan ook telkens hetzelfde patroon: eerst vlot verlies, dan een plateau en daarna geleidelijke terugkeer. Dat geldt voor diëten in vrijwel elke vorm. Zelfs na bariatrische chirurgieDe verzamelnaam voor operaties tegen fors overgewicht, zoals een maagverkleining. komt bij een deel van de mensen gewicht terug. Het lichaam verdedigt zijn oude stand. Dat is biologie.
Lees ook: Dit zijn de bekendste hardnekkige mythen over fruit en afvallen
Maakt het tempo uit
Langzaam afvallen zou minder terugval geven dan snel, zo staat het in de meeste voorlichting. Een Australische studie zette dat idee op losse schroeven. Mensen met fors overgewicht vielen af in drie of in negen maanden, met hetzelfde doel: 15 procent eraf.
Drie jaar later hadden beide groepen zo’n 70 procent van het verloren gewicht terug. Wie liever rustig afvalt, heeft daar goede redenen voor, alleen is minder jojo er volgens deze cijfers niet een van.
Voor- en nadelen van snel afvallen
Voordelen
- Snel zichtbaar resultaat houdt de motivatie in de eerste maanden vast.
- In de Australische studie haalden snelle afvallers veel vaker hun doel.
- De terugval was na drie jaar niet groter dan bij langzaam afvallen.
Nadelen
- Zonder krachttraining en voldoende eiwit verdwijnt er meer spiermassa.
- Zeer snel afvallen verhoogt het risico op galstenen.
- Het lost het eigenlijke probleem, de fase na het afvallen, niet op.
Wat dit betekent voor wie afvalt
De grootste verschuiving zit in wat “geslaagd” betekent. Als vetweefsel en verbranding nog jaren de oude stand verdedigen, is de streep onder het dieet geen finish. De maanden erna zijn medisch gezien een eigen fase, waarin veel bewegen en spieren behouden volgens overzichtsonderzoek het meeste verschil maken.
Dat geldt ook voor wie afvalt met een GLP-1Een darmhormoon dat het hongergevoel dempt; medicijnen als Ozempic en Mounjaro bootsen het na.-medicijn zoals Mounjaro, want na het stoppen komt de oude honger terug, bovenop wat de epigeneticaDe laag van aan- en uitknoppen op het DNA die bepaalt welke genen actief zijn, zonder de code zelf te veranderen. al had vastgelegd. Hormonen spelen sowieso mee, zoals bij afvallen in de overgang, waardoor dezelfde inspanning niet bij iedereen hetzelfde oplevert.
De wetenschappelijke eye-opener
Afvallen maakt je vetcellen kleiner, maar niet minder. Zweeds onderzoek dat de leeftijd van vetcellen kon bepalen, liet zien dat het aantal vetcellen bij volwassenen opvallend stabiel blijft: er sterven er elk jaar ongeveer evenveel als er bijkomen, ook na fors gewichtsverlies. Wie afvalt, loopt dus rond met hetzelfde aantal vetcellen in een kleinere uitvoering. Dat die krimpcellen ook nog een geheugen blijken te dragen, maakt het beeld compleet.
Conclusie
Het jojo-effect blijkt vooral een kwestie van biologie. Vetcellen dragen sporen van overgewicht die na het afvallen nog jaren meetbaar zijn, de verbranding staat lager en het lichaam verdedigt zijn oude stand. Aan je karakter ligt het dus waarschijnlijk niet.
Praktisch verandert er daarmee vooral één ding. Reken de periode na het afvallen als deel van het traject, met blijvende beweging, krachttraining voor je spieren en een eetpatroon dat je jaren volhoudt. Kom je toch flink terug, dan is de huisarts of diëtist een logischer gesprekspartner dan een nieuw streng dieet.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Hinte e.a., Nature (2024). Het Zürichse onderzoek naar het epigenetische geheugen van vetweefsel bij mensen na een maagverkleining en het versnelde teruggroeien in muizen.
- Purcell e.a., The Lancet Diabetes & Endocrinology (2014). De studie onder 204 deelnemers waarin snel en langzaam afvallen na drie jaar vrijwel dezelfde terugval gaven.
- Hall en Kahan, Medical Clinics of North America (2018). Het overzichtsartikel over het vaste patroon van verlies, plateau en geleidelijke terugkeer.
- Fothergill e.a., Obesity (2016). De meting bij veertien oud-deelnemers van The Biggest Loser met de blijvend verlaagde verbranding in rust.
- Swift e.a., Progress in Cardiovascular Diseases (2018). Het overzicht waarin veel beweging het meest consistent samenhangt met behoud van gewicht.
- Spalding e.a., Nature (2008). De koolstofdatering waaruit blijkt dat het aantal vetcellen bij volwassenen vrijwel constant blijft.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Waarom kom ik na een dieet weer aan?
Vetcellen bewaren sporen van het oude overgewicht en de verbranding in rust gaat na fors afvallen omlaag. Het lichaam verdedigt zo zijn oude gewicht, los van je discipline.
Is het jojo-effect mijn eigen schuld?
Het onderzoek wijst op biologie in plaats van karakter; muizen met dat geheugen in hun vetcellen kwamen zelfs zonder wilskracht in het spel sneller aan. Dat ontslaat niemand van gezond leven, maar schuld is het verkeerde woord.
Helpt langzaam afvallen tegen het jojo-effect?
In een Australische studie was de terugval na drie jaar bij snel en langzaam afvallen vrijwel gelijk: zo’n 70 procent van het verloren gewicht kwam terug. Het tempo lijkt er dus weinig toe te doen.
Verdwijnt het geheugen van mijn vetcellen ooit?
Dat is niet bekend. De onderzoekers maten tot twee jaar na het afvallen, en of de sporen daarna vervagen moet vervolgonderzoek uitwijzen.
Wat kan ik doen om op gewicht te blijven?
Blijven bewegen en spieren behouden hangen het meest consistent samen met behoud van het nieuwe gewicht. Zie de fase na het afvallen als deel van het traject, met een eetpatroon dat je jaren volhoudt.
