In veel Europese steden bevat het rioolwater steeds meer ketamine, en Nederland staat samen met België en Duitsland in de Europese top drie. Wat in 1962 begon als laboratoriumvondst, ligt zestig jaar later op de dansvloer én in de psychiatrische spreekkamer.
Ketamine heeft een merkwaardige dubbele identiteit. Het is een onmisbaar verdovingsmiddel in de noodhulp, een goedgekeurd antidepressivum in de vorm van esketamine, en tegelijk een uitgaansdrug die steeds meer jonge gebruikers bij de verslavingszorg en de uroloog doet belanden. Eén stof in drie werelden, elk met eigen risico’s.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Ketamine werd ooit bedacht door een chemicus die juist op zoek was naar iets veiligers.
- Het aantal Nederlanders in behandeling voor een ketamineverslaving is in krap tien jaar explosief gestegen.
- Eén Nederlands ziekenhuis zag al ruim 250 patiënten met blaasschade door ketamine.
- In de VS is een vorm van ketamine sinds kort zelfs goedgekeurd als zelfstandige behandeling tegen hardnekkige depressie.
- De plotselinge dood van een bekende acteur liet zien hoe gevaarlijk het middel buiten de kliniek is.
Hoe ketamine in 1962 ontstond
De Amerikaanse chemicus Calvin Stevens zocht voor het farmaceutische bedrijf Parke-Davis naar een veiliger alternatief voor fencyclidine, beter bekend als PCP. PCP gaf wel verdoving zonder de ademhaling te onderdrukken, maar veroorzaakte ook heftige hallucinaties en langdurige psychotische verschijnselen. De zoektocht leverde een molecuul op dat later in de narcose, de psychiatrie en het uitgaansleven terechtkwam.
- 1962 · Stevens maakt de stof die later ketamine gaat heten.
- 1964 · Eerste toediening bij mensen, door de onderzoekers Domino en Corssen. Zij spreken van dissociatieve anesthesie: verdoving waarbij je los lijkt te raken van je lichaam en omgeving.
- 1966 · Parke-Davis legt het middel vast met een octrooi, onder de merknaam Ketalar.
- 1970 · Goedgekeurd in de VS; in de Vietnamoorlog gebruikt als verdovingsmiddel op het slagveld.
- 1999 · Vanwege misbruik in de VS op de lijst van gecontroleerde middelen gezet.
- 2019 · Esketamine (Spravato) goedgekeurd in Europa en de VS, bij depressie die niet op gewone middelen reageert.
- 2025 · In de VS mag Spravato ook zonder gewoon antidepressivum erbij worden gebruikt.
Hoe ketamine in het brein werkt
Ketamine blokkeert in de hersenen de NMDA-receptor, een schakelpunt in de communicatie tussen zenuwcellen via de signaalstof glutamaat. Die blokkade verklaart zowel de pijnstillende en verdovende werking als de vreemde mentale effecten waarop recreatieve gebruikers afkomen.
Bij een lage dosis voelt het lichaam dromerig en licht. Bij een hogere dosis kan het bewustzijn zich loskoppelen van wat je ziet, hoort en voelt. Sommige gebruikers ervaren dat als een mystieke ontmoeting met zichzelf, anderen als ronduit beangstigend. Diezelfde glutamaatroute ligt ook achter de antidepressieve werking die onderzoekers in de jaren negentig ontdekten, en waar niemand op had gerekend.
Medisch gebruik bij anesthesie en depressie
In ziekenhuizen wordt ketamine nog altijd toegediend bij narcose, op spoedeisende hulpafdelingen en als pijnstiller bij chronische pijn. Door de gunstige werking op hart en ademhaling is het bij uitstek geschikt voor patiënten in een onstabiele toestand.
Artsen geven lage doses, afgestemd op het lichaamsgewicht. Recreatieve gebruikers snuiven vaak veel meer, en bij verslaving loopt het gebruik op tot meer dan een gram per dag.
De grootste medische ommezwaai kwam met esketamine. Deze variant werd in 2019 in Europa en de VS goedgekeurd als neusspray, onder de naam Spravato, voor gebruik naast een gewoon antidepressivum. In studies trad de verbetering al binnen een dag op.
Begin 2025 mocht Spravato in de VS ook zonder ander antidepressivum worden gebruikt, bij volwassenen bij wie minstens twee andere middelen niet hielpen. In Nederland is esketamine alleen via gespecialiseerde GGZ-instellingen te krijgen, onder strikte voorwaarden.
| Vorm | Variant | Toediening | Gebruikt bij | Status in Nederland |
|---|---|---|---|---|
| Gewone ketamine | Beide spiegelbeeldvormen | Infuus, injectie, via de mond | Verdoving, chronische pijn | Gewoon in het ziekenhuis |
| Esketamine (Spravato) | S-vorm | Neusspray | Hardnekkige depressie | Via gespecialiseerde GGZ |
| Arketamine | R-vorm | Alleen in onderzoek | Depressie (onderzoek) | Niet beschikbaar |
Voor- en nadelen van ketamine
Voordelen
- Onmisbaar verdovingsmiddel in de noodhulp
- Onderdrukt de ademhaling meestal niet
- Kan hardnekkige depressie snel verlichten
Nadelen
- Psychische verslaving ontstaat sneller dan veel gebruikers denken
- Vaak gebruik kan blijvende blaasschade geven
- Levensgevaarlijk in combinatie met alcohol en andere middelen
Hoe ketamine het Nederlandse uitgaansleven veroverde
De cijfers van het Trimbos-instituut laten een duidelijke verschuiving zien. In 2025 had ongeveer een op de vijfentwintig Nederlandse volwassenen ooit ketamine gebruikt. Onder jonge uitgaanders verdubbelde tussen 2016 en 2023 het aandeel dat in het afgelopen jaar ketamine had gebruikt, tot ongeveer een op de vier.
Het Europese drugsagentschap EUDA ziet hetzelfde beeld: in de Europese steden die in beide jaren maten, zat er in 2025 veertig procent meer ketamine in het rioolwater dan in 2024. Voor Nederlandse jongvolwassenen is de schatting de hoogste die een Europees land rapporteert: ruim drie op de honderd gebruikten het in het afgelopen jaar.
Verklarende woordenlijst
- NMDA-receptor: een ontvangstpunt op zenuwcellen dat reageert op de signaalstof glutamaat en meedoet bij leren, geheugen en pijn
- Dissociatie: een toestand waarin je los lijkt te raken van je lichaam, je gedachten en je omgeving
- Esketamine: een van de twee spiegelbeeldvormen van ketamine, sinds 2019 als neusspray (Spravato) goedgekeurd tegen depressie
- Ketaminecystitis: langdurige blaasontsteking door veel en lang ketaminegebruik, met dringende aandrang, pijn en bloed in de urine
- K-hole: een heftige roes bij een hoge dosis, waarin spreken en bewegen bijna onmogelijk wordt
Lichamelijke gevolgen van langdurig gebruik
De meest verontrustende complicatie is de schade aan de blaas, ketaminecystitis genoemd. In 2022 zette het Jeroen Bosch Ziekenhuis in ‘s-Hertogenbosch een polikliniek op voor blaasschade door ketamine. Van de ruim 250 patiënten die daar in onderzoek werden beschreven, was ongeveer een op de vijf er ernstig aan toe. Het landelijke vergiftigingencentrum kreeg in 2024 ruim vier keer zoveel meldingen van ketaminevergiftiging als in 2018.
De ernstige gevallen gebruikten gemiddeld ruim drie jaar lang meer dan een gram per dag. De eerste klachten lijken op een onschuldige blaasontstekingOntsteking van de binnenkant van de blaas, met dringende aandrang, pijn en soms bloed in de urine.: vaker plassen, pijn en soms zichtbaar bloed in de urine. Wie doorgaat, krijgt een steeds dikkere blaaswand, waardoor de blaas steeds minder kan bevatten. In extreme gevallen biedt dan alleen een grote operatie nog uitkomst.
Acuut riskant wordt het bij een k-holeEen heftige roes bij een hoge dosis ketamine, waarin je los lijkt te raken van je lichaam en omgeving., waarin spreken en bewegen minuten tot bijna een uur lang onmogelijk worden. De ademhaling blijft meestal intact. Echt levensgevaarlijk wordt het wanneer ketamine gecombineerd wordt met alcohol, MDMA, opioïden of benzodiazepines, omdat dan wel het ademhalingscentrum onderdrukt kan raken. Bij de dood van acteur Matthew Perry speelde precies zo’n stapeling een rol.
Verslaving en afkicken
Volgens Jellinek raken mensen vooral psychisch afhankelijk van ketamine. Lichamelijke ontwenningsverschijnselen zijn er nauwelijks. Dat maakt de drug op het oog onschuldig, maar de mentale trek kan even hardnekkig zijn als bij andere middelen. In 2015 zochten nog geen dertig Nederlanders hulp voor een ketamineverslaving; in 2024 stonden er bijna 650 in behandeling, ruim twintig keer zoveel.
Opname in een kliniek is vaak niet nodig, juist omdat het lichamelijk afbouwen mild verloopt. Cognitieve gedragstherapie en motiverende gesprekken vormen de kern van de behandeling. De diepere uitdaging zit in de reden waarom iemand de werkelijkheid wilde verlaten. Daarbij kan de cravingEen sterke drang om opnieuw te gebruiken, vaak opgeroepen door stress of een bekende omgeving. nog maanden na de laatste dosis aanwezig blijven, en juist die maakt duurzaam herstel een kwestie van geduld.
Onderzoekers kijken inmiddels of andere psychedelische middelen kunnen helpen bij verslaving waar gewone therapie tekortschiet. Dat is wrang, want ketamine zelf werd ooit als veilige opvolger van PCP de wereld ingestuurd.
Mindfulness om af te kicken van ketamine
Therapie en gesprekken vormen één pijler van het herstel. Voor de dagelijkse strijd met onrust, lege momenten en flashbacks zijn praktische gewoontes minstens zo belangrijk.
Onderzoek laat zien dat mindfulness en meditatie de craving kunnen verlagen, vermoedelijk doordat er meer ruimte komt tussen prikkel en reactie. Een korte body scan meditatie aan het begin of einde van de dag helpt het contact te herstellen met het lichaam dat je tijdens het gebruik juist probeerde te vergeten.
Naast meditatie geven yoga en ademhalingsoefeningen het zenuwstelsel een rustigere basislijn. Yoga Nidra doe je liggend en werkt diep ontspannend. Voor wie geneigd is tot zelfveroordeling biedt loving-kindness meditatie een tegengeluid, en positieve affirmaties kunnen het innerlijke commentaar geleidelijk van schaamte naar mildheid verschuiven.
Geen van deze technieken vervangt professionele verslavingszorg. Ze werken ernaast als dagelijkse steun, die het herstel ondersteunt en de kans op terugval kan verkleinen.
De biologische eye-opener
Ketamine is een van de weinige stoffen die een depressie binnen een dag kan verlichten, maar diezelfde stof kan de blaas van een chronische gebruiker laten krimpen tot soms minder dan honderd milliliter. Eén molecuul met twee gezichten, waarbij het verschil tussen genezing en schade ligt in dosering, frequentie en wie er toezicht houdt.
Conclusie
Ketamine is een tegenstrijdige stof: een snel werkende redding bij moeilijk te behandelen depressie, en tegelijk een groeiend gezondheidsprobleem in het Nederlandse uitgaansleven. Wie het zonder toezicht gebruikt, onderschat al snel de psychische greep en de blaasschade die pas jaren later zichtbaar wordt. De medische waarde van de stof staat los van de risico’s bij recreatieve doseringen.
Wanneer is het tijd voor hulp?
Een aantal signalen wijst erop dat ketaminegebruik de controle aan het overnemen is. Herken je er meerdere bij jezelf of iemand in je omgeving, neem dan contact op met de organisaties hieronder.
- Dagelijks of bijna-dagelijks gebruik, ook alleen
- Vaker plassen, pijn boven het schaambeen of bloed in de urine
- Sociale terugtrekking, gebruik op werkdagen of op het werk
- Financiële druk door gebruik of het kopen van voorraden
- Ketamine inzetten om pijn van eerder gebruik te dempen
- Een sterke drang om te gebruiken die ook na een paar dagen zonder blijft terugkomen
Hulp en informatie
Heb je vragen over je eigen gebruik of dat van iemand anders, of vermoed je beginnende blaasklachten? Neem contact op met onderstaande organisaties:
- Jellinek (verslavingszorg): 088 – 505 1220 · www.jellinek.nl
- Brijder verslavingszorg: 088 – 358 22 55 · www.brijder.nl
- Drugs Infolijn van Trimbos: 0900 – 1995 (€0,10 per minuut)
- 113 Zelfmoordpreventie: 113 of gratis via 0800 – 0113
- Huisarts of thuisarts.nl voor blaasklachten en doorverwijzing naar uroloog
Dit artikel is informatief en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg bij twijfel altijd een arts of een erkende verslavingszorginstelling.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Trimbos-instituut (2025) · Actuele cijfers over ketaminegebruik, uitgaanders en mensen in de verslavingszorg in Nederland.
- Marongiu et al., Toxicology Reports (2025) · Klinische gevallen van recreatief ketaminegebruik op de Nederlandse spoedeisende hulp.
- European Union Drugs Agency (2026) · Rioolwateronderzoek in 128 Europese steden; 41 procent meer ketamine in de steden die in beide jaren maten.
- Jellinek (2025) · Informatie over psychische afhankelijkheid en het ontbreken van lichamelijke ontwenning.
- Domino, PMC (2013) · Historisch overzicht van de synthese door Calvin Stevens en de eerste klinische toepassingen.
- Johnson & Johnson (januari 2025) · FDA-goedkeuring van Spravato als monotherapie voor behandelresistente depressie.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Is ketamine verslavend?
Ketamine maakt vooral psychisch afhankelijk en geeft weinig lichamelijke ontwenning. Het aantal mensen dat in Nederland voor een ketamineverslaving wordt behandeld, is tussen 2015 en 2024 ruim twintig keer zo groot geworden.
Wat is het verschil tussen ketamine en esketamine?
Ketamine bestaat uit twee spiegelbeeldvormen. Esketamine is er één van, werkt per milligram sterker en wordt als neusspray (Spravato) gebruikt bij depressie die niet op gewone middelen reageert. Gewone ketamine bevat beide vormen.
Hoe weet ik of mijn blaas schade oploopt door ketamine?
Vaak plassen, pijn boven het schaambeen, dringende aandrang en soms bloed in de urine zijn vroege signalen. Wie op tijd stopt, kan in milde gevallen een deel van de schade zien herstellen. Ga bij zulke klachten naar de huisarts.
Helpt ketamine echt tegen depressie?
Bij depressie die niet op gewone middelen reageert, zagen studies met esketamine al binnen een dag verbetering, die na vier weken nog aanhield. In Nederland krijg je het alleen onder strikt medisch toezicht, in gespecialiseerde GGZ-instellingen.
