Een studie uit 1994 in het vakblad Physics Essays (PDF) stelt dat het menselijk brein misschien werkt met een kwantumcomponent. Die gedachte klonk toen radicaal en schuurt vandaag nog altijd stevig aan de grens van het verklaarbare.
Einstein-Podolsky-Rosen (EPR): het begin van een paradox
In 1935 publiceerden Albert Einstein, Boris Podolsky en Nathan Rosen een artikel dat fundamentele vragen stelde bij de kwantummechanica. Volgens die theorie blijven twee deeltjes die ooit met elkaar verbonden waren, aan elkaar gekoppeld, zelfs over enorme afstanden. De drie vonden dat zo vreemd dat de theorie volgens hen onvolledig moest zijn. Einstein sprak later van “spookachtige werking op afstand”.
Einstein vond dat idee niet te rijmen met de relativiteitstheorie, want volgens hem kan niets sneller dan het licht gaan. Toch lieten de experimenten van Alain Aspect in 1982 zien dat die verbanden op afstand echt bestaan, al gaat er geen bruikbare informatie sneller dan het licht. Zulke verbanden heten EPR-correlaties, een fundamenteel kenmerk van kwantumverstrengeling.
De gevolgen zijn verbijsterend. Zijn twee deeltjes verstrengeld, dan ligt door een meting aan het ene deeltje meteen ook de toestand van het andere vast, hoe groot de afstand ook is. Wetenschappers vroegen zich af of dit alleen voor deeltjes geldt, of dat grotere systemen, zoals het menselijk brein, zich ook volgens de kwantumregels kunnen gedragen.
Lees ook: Eén maand HEPA filteren geeft het brein van veertigplussers een positieve boost 🚀
De hypothese: werkt ons brein als een kwantumsysteem?
Neuronen, synapsen en microtubuli
Er bestaat al langer het vermoeden dat de hersenen meer zijn dan een biologisch schakelsysteem van chemische signalen. De Britse natuurkundige Roger Penrose en anesthesioloog Stuart Hameroff kwamen met een omstreden hypothese: de microtubuli, piepkleine buisjes in hersencellen, zouden als een soort kwantumcomputers kunnen werken.
Ook andere onderzoekers, onder wie Nobelprijswinnaar John Eccles, wezen op kwantumtunneling als mogelijke factor bij de overdracht van signalen tussen hersencellen. In dezelfde lijn beschrijft Amit Goswami, medeauteur van het besproken onderzoek, het brein als een gemengd systeem waarin gewone en kwantumprocessen samengaan. In dat model zou bewustzijn ervoor zorgen dat de kwantumtoestand ‘instort’ tot één uitkomst.
Jacobo Grinberg-Zylberbaum en zijn team wilden dit idee testen. Ze zochten met EEG naar EPR-achtige verbanden tussen menselijke breinen. Volgens zijn syntergische theorie vormt het geheel aan elektrische activiteit in de hersenen een systeem dat volgens kwantumregels geordend is. Klopt dat, dan zou verstrengeling tussen hersenen aantoonbaar moeten zijn.
Vroege signalen van verbonden breinactiviteit
Al voor dit experiment waren er aanwijzingen dat breinen onder bepaalde omstandigheden in de pas kunnen gaan lopen. Meditatie lijkt de samenhang tussen de hersenhelften te vergroten. Ook zijn er aanwijzingen dat empathisch contact zonder woorden, bijvoorbeeld tussen familieleden of partners, samengaat met opvallende overeenkomsten in EEG-patronen. Grinberg-Zylberbaum had eerder al gemeten dat hersenactiviteit overdraagbaar leek tussen twee mensen die een tijd samen waren geweest. Dat onderzoek was de opstap naar een strakker opgezet experiment, met betere afscherming en een grotere afstand.
Opzet van het experiment: hoe test je breinverstrengeling?
Aan het experiment deden zeven duo’s mee, mannen en vrouwen. Elke test vond plaats in twee aparte Faraday-kamers: ruimtes die geluid en elektromagnetische signalen buitensluiten. De kamers lagen ruim veertien meter uit elkaar. Zo moesten gewone vormen van contact, via geluid, aanraking of straling, uitgesloten zijn.
Stapsgewijze aanpak
De onderzoekers begonnen met een controletest. Daarbij zaten twee onbekenden elk in een eigen kamer, zonder dat ze elkaar eerst hadden ontmoet. Persoon A kreeg honderd lichtflitsen te zien, terwijl bij allebei een EEG werd gemaakt. In het brein van persoon B werd geen effect verwacht, en dat bleek ook uit de metingen.
Daarna volgde het eigenlijke experiment. Elk duo mediteerde eerst twintig minuten samen in stilte, om een toestand van ‘directe communicatie’ te bereiken, een gevoel van innerlijke afstemming. Daarna ging persoon B naar de tweede kamer. Persoon A kreeg opnieuw flitsen, terwijl de hersenactiviteit van beiden tegelijk werd gemeten. Om storende ruis te verminderen, werden de laagste frequenties uit de metingen gefilterd.
Er waren extra controlemomenten waarbij geen flitsen werden gegeven, of waarbij A niet eens in de kamer zat. Daarna rekenden de onderzoekers uit of de hersengolven bij B leken op de reactie die de flitsen bij A opwekten. Die golven bij B noemden ze overgedragen potentialen.
Wat werd er gemeten?
In ongeveer een kwart van de sessies waarin de directe communicatie tot stand kwam, zagen de onderzoekers bij proefpersoon B een hersengolf die sterk leek op de opgewekte hersenreactie bij A. Bij A kwam die reactie door de lichtflitsen; bij B verscheen ze zonder prikkel. Het effect was er alleen als het contact tussen A en B vooraf goed was verlopen én de reactie bij A duidelijk was. De overeenkomst tussen beide metingen was statistisch significant en soms zeer sterk.
Bij de controletests, zonder contact, zonder prikkel of zonder meetbare hersenreactie bij A, gebeurde er niets bijzonders. Om toevallige gelijkenis te voorkomen, filterden de onderzoekers de alfagolven weg. Ook de afstand leek geen rol te spelen: het effect bleef zichtbaar, of de proefpersonen nu drie of veertien meter uit elkaar zaten. Volgens de onderzoekers past dat bij het idee van niet-lokale verbondenheid, een verbinding die niet afhangt van afstand.
Hoe interpreteer je dit soort resultaten?
Een gedeelde toestand tussen twee breinen
Volgens de onderzoekers wijst het patroon op een vorm van kwantumverstrengeling tussen de hersenen van twee mensen. Door het contact vooraf zouden hun breinen zich tijdelijk als één systeem gedragen. In hun uitleg laat de prikkel bij A een kwantumtoestand bij B ‘instorten’, zonder dat er een fysiek signaal tussen hen gaat. Dat is hun verklaring van de metingen; dat het echt om verstrengeling tussen hersenen gaat, is daarmee nog niet bewezen.
Proefpersoon B merkte op het moment van de overdracht meestal niets bewust. Dat sluit het effect niet uit: mentale afleiding of gebrek aan training kunnen ervoor zorgen dat zwakke signalen onopgemerkt blijven. Belangrijk is dat er geen informatie werd verzonden. Als er een verbinding is, lijkt die eerder op afstemming dan op een communicatiekanaal.
Onderzoek dat in dezelfde richting wijst
Deze bevindingen zijn sindsdien op verschillende manieren verder onderzocht. Studies naar verbanden tussen de hersenactiviteit van twee mensen beschrijven vergelijkbare patronen. Ook het onderzoek naar biologische non-lokaliteit en het raadsel van bewustzijn verwijst naar herhalingen van het werk van Grinberg-Zylberbaum.
Recente publicaties over verstrengelde bewustzijnstoestanden opperen dat zulke processen in het lichaam invloed kunnen hebben. Ook modellen rond telepathie bouwen voort op deze resultaten. Voor wie dieper wil graven in het werk van Grinberg-Zylberbaum is deze encyclopedische samenvatting een goed beginpunt.
Lees ook: 70.000 gedachten per dag! Hoe je kan ontsnappen aan mentale overbelasting
Wat dit betekent voor bewustzijn en toekomstig onderzoek
Kloppen de conclusies van deze experimenten, dan heeft bewustzijn eigenschappen die niet-lokaal zijn en op kwantumgedrag lijken. Volgens de onderzoekers wijzen de resultaten erop dat meditatie ook de verbinding tussen breinen kan versterken, naast het effect op jezelf.
Toekomstig onderzoek kan nauwkeuriger meten, met meer elektroden en langere metingen. Een volgende stap is ook om deelnemers te trainen in het opmerken van nauwelijks merkbare gewaarwordingen. Het onderzoek is uit 1994, maar het blijft een prikkelende inspiratiebron voor hedendaags hersenonderzoek, onder meer naar kwantumprocessen in het brein.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Neurosintergia: Physics Essays-artikel (PDF) – Volledige publicatie van het oorspronkelijke hersenverstrengelingsexperiment.
- ResearchGate: Samenvatting van het 1994-onderzoek – Overzicht van de hypothese en meetresultaten.
- Psi Encyclopedia: Profiel Jacobo Grinberg-Zylberbaum – Context rond de syntergische theorie en zijn andere werk.
- Wikipedia: EPR-paradox – Basisuitleg van de kwantumverstrengelingstheorie.
- Wikipedia: Orch OR-theorie – Theorie van Penrose en Hameroff over bewustzijn en kwantumprocessen.
- Wikipedia: Holografisch bewustzijn – Theoretisch kader waarin hersenen niet-lokaal verbonden zijn.
- ScienceDirect: Biological nonlocality and mind-brain interaction – Vervolgonderzoek naar transferred potentials.
- arXiv: Decoherence in brain processes – Max Tegmark (1999) – Kritiek op het idee van kwantumbewustzijn vanuit fysica.
- Wikipedia: Jacobo Grinberg – Biografische informatie en wetenschappelijke controverse.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Wat is een opgewekte hersenreactie?
Dat is een meetbare elektrische reactie van de hersenen op een prikkel van buitenaf, zoals een lichtflits. In dit onderzoek werd gekeken of een vergelijkbare reactie ook te zien is in het brein van iemand anders, die zelf die prikkel niet kreeg.
Is dit bewijs voor telepathie?
Nee, het experiment laat geen overdracht van informatie zien. Wat gemeten werd, is gelijktijdige hersenactiviteit zonder directe fysieke oorzaak. De onderzoekers zien dat als een soort afstemming via kwantumverbanden, iets anders dan gewone communicatie.
Wat is het belang van meditatie in dit experiment?
Met meditatie werden de proefpersonen in een staat van verbondenheid gebracht. Alleen dan zagen de onderzoekers de overgedragen hersenactiviteit, die zij uitleggen als verstrengeling. Zonder die voorbereiding trad het effect niet op.
Hoe zeker zijn de resultaten?
De overeenkomsten waren statistisch significant, maar verschenen maar in ongeveer een kwart van de metingen. Het effect is dus niet constant, al verscheen het wel herhaaldelijk onder bepaalde omstandigheden.
Wat betekent dit voor bewustzijnsonderzoek?
Volgens de onderzoekers wijst het erop dat bewustzijn mogelijk kwantumeigenschappen heeft, zoals een verbinding die niet van afstand afhangt. Bewezen is dat niet, maar het roept nieuwe vragen op over empathie, waarneming en de grenzen van wat we nu weten over de hersenen.
