Lezen voor je plezier kan veel meer doen dan alleen ontspanning bieden. Een wetenschappelijk overzicht in het vakblad Psychological Medicine legt een verband met een betere geestelijke gezondheid, een scherper denkvermogen en een kleinere kans op dementie. Bij mensen die lezen, zien onderzoekers soms ook meetbare verschillen in de bouw van de hersenen. Of het lezen die verschillen veroorzaakt, zoeken wetenschappers nog uit.
Onderzoekers van de Universiteit van Cambridge en de leesorganisatie The Queen’s Reading Room bekeken studies bij mensen van alle leeftijden, van kinderen tot ouderen. Hun bevindingen wijzen erop dat lezen voor je plezier, alleen of samen met anderen, op verschillende manieren goed kan zijn voor de hersenen. Sommige voordelen zouden al na een paar minuten kunnen optreden.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Kinderen die vroeg voor hun plezier gingen lezen, scoorden als tiener beter op aandacht en geheugen.
- Bijna twee op de vijf volwassenen noemden een boek in een Britse peiling hun favoriete manier om te ontspannen.
- In een klein onderzoek nam bij kinderen met dyslexie de grijze stof toe tijdens acht weken gerichte leestraining.
- Vijf minuten fictie kon de stress met maximaal een vijfde verlagen, volgens een studie in opdracht van een leesorganisatie.
- In een groot Brits onderzoek onder vrouwen werd het verband tussen lezen en dementie zwakker naarmate de jaren verstreken.
Op jonge leeftijd lezen hangt samen met een betere ontwikkeling van de hersenen
Een van de sterkste aanwijzingen komt uit een groot onderzoek onder duizenden jongeren. Kinderen die al op jonge leeftijd voor hun plezier begonnen te lezen, scoorden doorgaans beter op tests voor aandacht, geheugen en executieve functies: de vaardigheden waarmee je plant, beslist en je gedrag stuurt. Ze presteerden ook beter op school, hadden minder psychische problemen, sliepen beter en brachten minder tijd achter een scherm door.
Lezen voor je plezier hangt sterk samen met hoe goed kinderen leren lezen, en ook met rekenen. Bij allebei spelen deels dezelfde processen een rol, waaronder werkgeheugen, taalbegrip en het vermogen om aandacht en gedrag te sturen. Toch lezen kinderen en tieners in hun vrije tijd minder dan ooit eerder gemeten. Dat geldt vooral voor jongens in de puberteit en kinderen uit achtergestelde gezinnen.
Volwassenen, stress en vijf minuten fictie
Lezen kan ook op volwassen leeftijd psychologische voordelen hebben. Onderzoeken leggen een verband tussen lezen voor je plezier en minder stress, meer ontspanning, meer empathie en meer openheid voor andere standpunten. In één onderzoek noemde bijna twee op de vijf volwassenen lezen hun favoriete manier om te ontspannen.
In een hersenonderzoek in opdracht van The Queen’s Reading Room kon vijf minuten fictie lezen de stress met maximaal een vijfde verminderen. De onderzoekers zagen ook een betere concentratie en probleemoplossing, en de deelnemers voelden zich minder eenzaam. Dat wijst erop dat zelfs even lezen al iets kan opleveren, al moet verder onderzoek uitwijzen hoe groot die effecten zijn en hoe lang ze aanhouden.
Verklarende woordenlijst
- Hersenschors: De buitenste laag van de grote hersenen, waar onder meer taal en planning worden verwerkt.
- Witte stof: Bundels zenuwvezels die delen van de hersenen met elkaar verbinden.
- Grijze stof: Hersenweefsel dat vooral bestaat uit de lichamen van zenuwcellen.
- Dyslexie: Hardnekkige moeite met vlot en foutloos lezen en spellen.
- Cognitieve vaardigheden: Vaardigheden van het denken, zoals aandacht, geheugen, taal en redeneren.
Hersenscans laten verschillen zien die samenhangen met lezen
Hersenscans laten verbanden zien tussen lezen en de bouw van de hersenen. Onderzoekers zagen een grotere hersenschorsDe buitenste laag van de grote hersenen. in gebieden voor taal, leren, het regelen van emoties en executieve functies. Ze zagen ook sterkere verbindingen in de witte stofBundels zenuwvezels die delen van de hersenen met elkaar verbinden. die belangrijk is voor taal, en een dikkere hersenschors in gebieden die helpen bij lezen en begrijpen wat je leest.
De meeste van deze bevindingen komen uit onderzoek waarin mensen alleen gevolgd worden. Zulk onderzoek kan niet uitmaken of lezen de hersenen verandert, of dat bepaalde hersenen juist vaker tot lezen leiden. Onderzoek met een training geeft wel eerste aanwijzingen dat oefenen met lezen de bouw van de hersenen kan veranderen. In een klein onderzoek kregen kinderen met dyslexieHardnekkige moeite met vlot en foutloos lezen en spellen. van zeven tot elf jaar acht weken training: ze oefenden met beelden vormen in gedachten, klanken uitspreken en letters en woorden natekenen. Hun leesvaardigheid verbeterde en tegelijk nam de hoeveelheid grijze stofHersenweefsel dat vooral bestaat uit de lichamen van zenuwcellen. in bepaalde delen van de hersenen toe. Omdat het om een speciale training ging, kunnen deze resultaten niet rechtstreeks worden toegepast op lezen voor je plezier.
Voor- en nadelen van lezen
Voordelen
- Kinderen die vroeg voor hun plezier lazen, scoorden als tiener hoger op aandacht en geheugen.
- In een studie bracht een paar minuten fictie de stress al omlaag.
- In een boekenclub komen denkwerk en gezelschap samen, waardoor je je minder alleen kunt voelen.
Nadelen
- Lezen op een verlicht scherm voor het slapengaan vertraagde in een studie het inslapen.
- Veel werk op korte afstand, zoals lezen, hangt bij kinderen samen met iets vaker bijziendheid.
- Wie urenlang leest, zit al die tijd stil.
Lezen kan helpen om het denkvermogen op latere leeftijd te behouden
De mogelijke voordelen van lezen lijken ook op latere leeftijd van belang, wanneer het behouden van geheugen en denkvermogen steeds belangrijker wordt. In een onderzoek onder duizenden volwassenen van 55 jaar en ouder gingen mensen die vaak hun hersenen aan het werk zetten, bijvoorbeeld met lezen, in vijf jaar minder vaak achteruit in hun denkvermogen.
Een ander onderzoek legde een verband tussen het lezen van kranten, tijdschriften en boeken en een lager risico op de ziekte van Alzheimer. Deze bevindingen passen bij een mogelijk verband tussen denkwerk en het behoud van cognitieve vaardighedenVaardigheden van het denken, zoals aandacht, geheugen, taal en redeneren. op latere leeftijd, maar ze bewijzen niet dat lezen dementie voorkomt. Ook andere factoren, waaronder opleiding, algemene gezondheid en leefstijl, kunnen een rol spelen bij de gevonden verbanden.
Wat een langere looptijd laat zien
Een grote Britse studie onder vrouwen maakt die kanttekening concreet. Vrouwen die geen cursus, muziekgroep of vrijwilligerswerk deden, kwamen in de eerste tien jaar vaker met dementie in de ziekenhuisgegevens terecht. In de tien jaar daarna was dat verband vrijwel verdwenen.
Bij lezen zwakte het verband op dezelfde manier af, al is de looptijd daar nog te kort voor een hard oordeel. De onderzoekers zien in het patroon vooral de ziekte zelf: beginnende dementie zorgt ervoor dat mensen jaren voor de diagnose al minder ondernemen.
Samen lezen kan extra voordelen hebben
Lezen met andere mensen kan extra voordelen bieden. Boekenclubs, samen lezen binnen het gezin en leesgroepen in de buurt combineren het gebruiken van de hersenen met sociaal contact. Daardoor kunnen deelnemers zich minder alleen voelen en zich sterker met anderen verbonden voelen. Sociaal contact hangt zelf ook samen met een betere geestelijke en lichamelijke gezondheid, vooral bij ouderen.
“Groepen waarin mensen samen lezen en boekenclubs lijken extra voordelen te bieden door het sociale contact,” zegt Barbara Sahakian, een van de onderzoekers uit Cambridge. The Queen’s Reading Room heeft ook leesgroepen opgezet in de daklozenopvang en in de opvang voor slachtoffers van huiselijk geweld, waar boeken deel uitmaken van het herstel.
Lees ook: Wat is beter, een boek lezen of een luisterboek beluisteren?
Wetenschappers vinden dat meer onderzoek nodig is
Sahakian en haar collega Christelle Langley begonnen de bredere voordelen van lezen te onderzoeken tijdens het schrijven van hun boek uit 2025, Brain Boost: Healthy Habits for a Happier Life. Ze vonden studies die lezen in de vrije tijd koppelden aan veel positieve uitkomsten, maar ook dat er nog relatief weinig onderzoek naar was gedaan.
Samen met Vicki Perrin van The Queen’s Reading Room stellen de onderzoekers dat het een leven lang goed kan zijn voor het welzijn als je mensen aanmoedigt om voor hun plezier te lezen. Ze wijzen erop dat lezen allerlei vormen kan aannemen. Strips, beeldromans en boeken over onderwerpen waarin iemand al geïnteresseerd is, kunnen lezen toegankelijker maken. Dat kan vooral helpen bij kinderen die er anders weinig belangstelling voor tonen.
De wetenschappelijke eye-opener
De sterkste aanwijzing dat training in lezen de hersenen zelf verandert, komt uit het kleinste onderzoek in dit verhaal. Elf kinderen met dyslexie kregen acht weken training en daarna acht weken niets. De grijze stof groeide in de weken met training en bleef daarna gelijk. Bij de duizenden jongeren en ouderen uit de grote studies blijft open wie wie beïnvloedt, het lezen de hersenen, of de hersenen het lezen.
Conclusie
Lezen voor het plezier hangt op elke leeftijd samen met een beter denkvermogen en minder stress, en op latere leeftijd met minder achteruitgang. Of het lezen die verschillen veroorzaakt, is nog grotendeels open.
Wie wil gaan lezen, hoeft daar niet op te wachten: de risico’s zijn klein en de drempel is laag. Denk aan een papieren boek voor het slapen, een strip voor een kind dat niet wil lezen of een boekenclub voor wie vaak alleen thuis zit.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Sahakian, Perrin en Langley, Psychological Medicine (2026). Het overzicht van de onderzoekers uit Cambridge en The Queen’s Reading Room waarop dit artikel steunt.
- Sun e.a., Psychological Medicine (2024). Kernbewijs voor de kinderen: 10.243 jongeren uit het Amerikaanse ABCD-cohort, met verbanden tussen vroeg lezen, testscores, psychische klachten en de hersenschors.
- Krafnick e.a., NeuroImage (2011). Elf kinderen met dyslexie, acht weken training en een periode zonder training; meer grijze stof alleen tijdens de training.
- Wang e.a., Neurology (2006). 5.437 Chinese ouderen vanaf 55 jaar, vijf jaar gevolgd; lezen en bordspellen hingen samen met minder cognitieve achteruitgang.
- Wilson e.a., JAMA (2002). 801 oudere religieuzen; elk punt hoger op een samengestelde score voor activiteiten die het denken prikkelen, waaronder de krant lezen, ging samen met 33 procent minder risico op alzheimer.
- Floud e.a., Lancet Public Health (2021). Tegenbewijs uit de Million Women Study: het verband tussen minder activiteit en dementie verdwijnt grotendeels na tien jaar.
- The Queen’s Reading Room (2024). Eigen studie van de organisatie met hersenscans en metingen van de huid, niet in een vakblad verschenen.
- Chang e.a., PNAS (2015). Vergelijking van lezen op een verlicht scherm met een papieren boek voor het slapen; draagt het nadeel over slaap.
- Huang e.a., PLoS One (2015). Meta-analyse onder 25.025 kinderen naar werk op korte afstand en bijziendheid.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Is lezen goed voor je hersenen?
Onderzoek koppelt lezen voor je plezier aan betere aandacht, een beter geheugen en een betere geestelijke gezondheid, en aan verschillen in de bouw van de hersenen. Meestal gaat het om verbanden, dus of lezen die verschillen veroorzaakt is nog niet vastgesteld.
Hoeveel minuten lezen helpt al tegen stress?
In een studie in opdracht van The Queen’s Reading Room ging de stress na vijf minuten fictie met maximaal een vijfde omlaag. Hoe groot dat effect werkelijk is en hoe lang het aanhoudt, moet verder onderzoek nog uitwijzen.
Verkleint lezen de kans op dementie?
Ouderen die vaak lazen en andere dingen deden die het denken prikkelen, kregen in studies minder vaak alzheimer of achteruitgang van hun denkvermogen. Een grote Britse studie onder vrouwen wijst erop dat dit verband deels ontstaat doordat beginnende dementie mensen al jaren eerder minder laat doen.
Telt het lezen van strips ook mee?
De onderzoekers noemen strips, beeldromans en boeken over een eigen interesse als goede ingang. Vooral bij kinderen die weinig belangstelling voor lezen tonen, kan dat de drempel verlagen.
Maakt het uit of je op papier of op een scherm leest?
In een studie deden mensen er langer over om in slaap te vallen en maakten ze minder melatonine aan wanneer ze ’s avonds op een verlicht scherm lazen in plaats van uit een papieren boek. Voor het slapengaan ligt een papieren boek daarom meer voor de hand.
