Er zit niemand in je lichaam. Dat is ook nooit zo geweest. De stem in je hoofd die zegt: “Dat is onzin. Natuurlijk zit ik hierbinnen”, ben jij evenmin. Het is een van de verschijnselen die zich voordoen als jij.
Dat is het ontbreken van een zelf. Soms wordt dat verlichting genoemd, al roept dat woord gemakkelijk allerlei beelden op van wierook, meditatie en spirituele afzondering. Daar gaat het hier niet om. Verlichting is de directe ontdekking dat de persoon van wie je altijd aannam dat die ergens achter je ogen zat, nergens te vinden is.
Wanneer dat besef meer wordt dan alleen een idee, kan het behoorlijk beangstigend zijn. Het gaat dan niet om een nieuwe overtuiging die je aan je denken toevoegt. Het lijkt eerder op het aandoen van een lamp in een donkere kamer. Je kunt jarenlang over licht praten, terwijl de kamer donker blijft zolang niemand de schakelaar omzet.
Beginnen met zelfonderzoek
Zelfonderzoek begint met rechtstreeks kijken naar je eigen ervaring. Steek bijvoorbeeld je hand op en merk op hoe vanzelfsprekend het voelt alsof jij je ergens in die hand bevindt. Wanneer de hand beweegt, zeg je al snel: “Ik heb die bewogen”, en wanneer er iets wordt gevoeld, zeg je: “Ik voel mijn hand.” De vraag is waar dat ‘ik’ zich precies bevindt.
Sluit je ogen en laat het beeld van de hand even weg. Wat overblijft zijn druk, warmte, tintelingen, kloppen en misschien een vaag elektrisch gevoel. In die directe gewaarwording is geen vaste hand te vinden zoals je die met je ogen ziet. De volgende vraag is of je in die gewaarwording iemand kunt vinden van wie het gevoel is.
Er is duidelijk een gevoel, maar waar is degene die voelt? Die vraag klinkt aanvankelijk misschien vreemd of zelfs onzinnig. Toch wordt ze belangrijk zodra je werkelijk kijkt naar wat er in je ervaring aanwezig is. Veel van wat vanzelfsprekend leek, blijkt dan uit aannames te bestaan.
Je identiteit uit elkaar halen
Je hebt waarschijnlijk je hele leven aangenomen dat iedere ervaring terechtkomt bij een klein persoon ergens in je hoofd. Beelden, geluiden, gedachten en emoties lijken allemaal bij dat ene middelpunt aan te komen. Het is alsof er achter je ogen iemand zit die alles ontvangt wat er gebeurt. Zelfonderzoek vraagt of je die persoon ooit werkelijk hebt gevonden.
Wat je ‘mij’ noemt, bestaat meestal uit drie onderdelen. Het eerste is een beeld, bijvoorbeeld je gezicht, een beeld van jezelf van buitenaf of een herinnering uit je jeugd. Dat beeld wordt waargenomen en kan daardoor niet degene zijn die waarneemt. Het is iets wat in de ervaring verschijnt.
Het tweede onderdeel is taal. Een stem zegt dingen als: “Ik ben angstig”, “Ik moet mijn leven op orde krijgen” of “Wat denken ze van mij?” Omdat die stem voortdurend woorden als ‘ik’, ‘mij’ en ‘mijn’ gebruikt, ontstaat gemakkelijk het idee dat er iemand achter die woorden moet zitten. Maar een gedachte waarin het woord ‘ik’ voorkomt, bewijst niet dat er werkelijk zo’n afzonderlijke persoon bestaat.
Het derde onderdeel is een lichamelijke gewaarwording. Bij veel mensen voelt het zelf als druk achter de ogen, spanning in het voorhoofd of een gespannen gevoel in de borst. Dat gevoel kan zo vertrouwd raken dat de geest het ongemerkt als ‘ik’ gaat benoemen. Toch worden ook die druk en spanning waargenomen. Ze zijn dus deel van de ervaring en niet degene die ervaart.
Wanneer je het beeld van je gezicht, de innerlijke stem en het lichamelijke gevoel samenneemt, ontstaat er als het ware één psychologische knoop. Die knoop is wat je gewend bent ‘jij’ te noemen. Zelfonderzoek probeert die knoop niet met een theorie te verklaren. Het vraagt alleen om nauwkeurig te kijken naar waaruit hij werkelijk bestaat.
De lege stoel ontdekken
De centrale vraag wordt dan: waar is dat wat ik ‘mij’ noem? Kijk achter het beeld, tussen de woorden en rechtstreeks naar de lichamelijke gewaarwording. Vind je daar werkelijk iemand, of alleen beelden, gedachten en gevoelens die naar elkaar verwijzen? Het antwoord wordt pas duidelijk door te kijken.
Vergelijk het met een groot bedrijf waarin iedere afdeling beweert opdrachten van een andere afdeling te krijgen. Uiteindelijk kom je bij het laatste kantoor, waar je verwacht de eigenaar te ontmoeten. Daar staat alleen een lege stoel. Die lege stoel staat voor wat zelfonderzoek blootlegt.
Wanneer deze psychologische knoop ver genoeg loskomt, kan meer veranderen dan alleen je manier van denken. Ook de ervaring van de werkelijkheid kan anders gaan aanvoelen. Het vertrouwde gevoel dat alles samenkomt in één middelpunt in je hoofd kan zwakker worden. Het lichaam blijft aanwezig, gedachten blijven komen en geluiden blijven hoorbaar.
Er hoeft daarbij niets bovennatuurlijks te gebeuren. De ervaring lijkt alleen niet langer samen te komen bij iemand die ergens in het hoofd zit. Het kan voelen alsof een knoop plotseling losschiet terwijl de draden gewoon blijven bestaan. Daardoor kan de werkelijkheid opeens vreemd en onpersoonlijk aanvoelen.
Een andere manier van waarnemen
Er beweegt een lichaam, terwijl het minder vanzelfsprekend voelt dat iemand dat lichaam bezit. Gedachten verschijnen zonder dat duidelijk is wie ze precies maakt. Geluiden zijn aanwezig zonder dat ze naar een afzonderlijke luisteraar lijken te reizen. Kleuren, geuren, emoties en lichamelijke gevoelens verschijnen allemaal binnen dezelfde ervaring.
De ervaring zelf verdwijnt dus niet. Ze kan juist vollediger gaan aanvoelen doordat de extra figuur in het midden wegvalt. Stel je een kamer voor met een tafel, een stoel, een lichaam en lege ruimte. Je hebt altijd aangenomen dat jij een klein punt in dat lichaam bent dat naar de kamer kijkt.
Wanneer dat middelpunt wegvalt, kan het perspectief veranderen. Misschien was jij nooit dat kleine punt in de kamer. Wat je ‘jij’ noemt, is dan eerder het hele open gebied waarin zowel het lichaam als de kamer verschijnen. Het is alsof je denkt een figuurtje in een hologram te zijn en later ontdekt dat alles binnen dezelfde verlichte ruimte verschijnt.
Daarom kan het verdwijnen van het gevoel van een afzonderlijk zelf in het begin beangstigend zijn. Verlichting wordt vaak beschreven als gelukzaligheid, liefde en innerlijke rust. Zulke gevoelens kunnen later ontstaan. Eerst kan het zenuwstelsel het verlies van het vertrouwde middelpunt ervaren alsof er iets fundamenteels verdwijnt.
Waarom het ontbreken van een zelf onderzoeken?
De geest kan dan reageren met gedachten als: “Stop. Ik verdwijn. Ik moet weer terug mijn lichaam in.” Het ego kan bijna ieder spiritueel idee verdragen zolang er uiteindelijk iets voor zichzelf te bereiken valt. Zelfonderzoek haalt juist de prijs, de eindstreep en degene die de prijs zou ontvangen weg. Dat maakt deze vorm van onderzoek ingrijpend.
De reden om dit toch te onderzoeken ligt bij psychisch lijden. Veel vormen daarvan hebben een duidelijke eigenaar, zoals in de gedachten “Ik schaam me”, “Ik ben beledigd” of “Ik heb mijn leven verpest.” Wanneer het zelf wordt gezien als iets wat voortdurend ontstaat en niet als een vaste persoon, verandert de manier waarop je zulke gedachten ervaart. Pijn en verantwoordelijkheid verdwijnen daarmee niet.
Schade blijft belangrijk en gevolgen blijven bestaan. Wat wel kan veranderen, is het gevoel dat er in iedere herinnering steeds dezelfde vaste persoon terechtstaat. Gedachten en handelingen ontstaan binnen omstandigheden. Mensen worden gevormd door biologie, geschiedenis, angst, liefde, cultuur en omstandigheden die niemand volledig zelf heeft gekozen.
Dat besef kan leiden tot meer mededogen. Het komt dan minder voort uit de wil om iemand bewust te vergeven en meer uit het inzicht dat gedrag altijd binnen een groter geheel van oorzaken en omstandigheden plaatsvindt. Zelfs de dood kan vanuit dat perspectief anders worden bekeken.
Leven zonder eigenaar
Het ontbreken van een zelf bewijst niet dat je persoonlijkheid na de dood blijft bestaan. Juist de zogenaamd blijvende persoon die je bang bent te verliezen, is zelfs nu nergens duidelijk te vinden. Wat je probeert te beschermen, bestaat misschien uit beelden, woorden en gevoelens die voortdurend verschijnen. Die verschijnen binnen iets dat groter en stiller is dan het gewone idee van een persoon.
Er is zien, horen en ademen. Er is deze kamer, dit lichaam en dit moment. Daarna verschijnt er een gedachte die naar alles wijst en zegt: “Van mij.” Zelfonderzoek gaat na of die eigenaar werkelijk ergens te vinden is.
Wanneer je nauwkeurig genoeg kijkt, kun je ontdekken dat het leven misschien nooit werkelijk van iemand is geweest. Het gebeurde gewoon, direct en zonder dat er voortdurend een afzonderlijke bestuurder nodig was. Het lichaam droeg geen vast zelf door het universum. Het verscheen binnen een veel grotere ervaring.
De vraag die uiteindelijk overblijft is eenvoudig: “Waar is degene die dit ervaart?” Die vraag hoeft niet meteen beantwoord te worden. Het gaat er juist om haar serieus te onderzoeken. Misschien blijkt uiteindelijk dat de persoon die je zoekt nergens als afzonderlijke eigenaar te vinden is.
