Het is 2009. Je opent je pensioenoverzicht en ziet dat een flink stuk van je opgebouwde tegoed is verdampt. Je hebt zelf niets verkeerd gedaan.
Wat is er nou eigenlijk gebeurd? Hoe kan een paar dozen vol slechte hypotheken aan de andere kant van de oceaan jouw pensioen raken? En waarom betaalde uiteindelijk de gewone man de rekening, terwijl de mensen die het hadden veroorzaakt rustig hun bonus hielden?
De bankcrisis van 2008 is technisch ingewikkeld, maar de kern blijft eenvoudig. Het verhaal gaat over een keten van slechte beslissingen en valse geruststellingen. Hier komt het, zonder financieel jargon.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Een bank gaf een hypotheek aan iemand die hem nooit kon terugbetalen, en verdiende daar gewoon aan.
- Duizenden van die slechte hypotheken werden in één doos gestopt, en die doos kreeg het label veilig.
- Het bureau dat het label plakte, werd betaald door dezelfde bank die de doos verkocht.
- Toen de dozen in 2008 opengingen, betaalde de Nederlandse belastingbetaler ruim dertig miljard euro.
- Veel oorzaken zijn aangepakt, maar één onbedoelde uitkomst is rustig blijven bestaan.
Wat banken in Amerika echt deden
Eerst de bron. Banken in Amerika gaven jarenlang hypotheken aan mensen met een wankel inkomen, soms zonder enig onderzoek of die mensen het wel konden terugbetalen. Die hypotheken heetten subprime, wat een nette manier is om het woord risicovol te vermijden.
Vervolgens werden duizenden van die hypotheken samen in één pakket gegooid en doorverkocht. Het idee was simpel. Als één hypotheek omvalt, valt het hele pakket niet om, want het risico is dan toch mooi verdeeld. Dat klopte op papier, en alleen zolang de Amerikaanse huizenmarkt bleef stijgen.
Het pakket kreeg een nieuwe naam: collateralized debt obligationEen bundel leningen die in tranches wordt verpakt en aan beleggers verkocht; een CDO., of kortweg CDO. Klinkt deftig. Wat erin zat, was vooral slechte schuld.
De slager die zijn eigen vlees keurde
Een rating-bureau is een organisatie die een rapportcijfer geeft aan financiële producten. AAA is de hoogste score, gelijk aan een lening aan een rijk en stabiel land. Drie bureaus gaven samen verreweg de meeste stempels: Moody’s, Standard & Poor’s en Fitch.
Er zit alleen een vreemde constructie in dit systeem. De bank die het product wil verkopen, betaalt het bureau dat het rapportcijfer toekent. Een slager die zijn eigen vlees laat keuren en de keurmeester daarna ook nog zelf uitbetaalt.
Het gevolg laat zich raden. Slechte hypotheken kregen AAA-stempels en werden als veilig verkocht aan pensioenfondsen wereldwijd. Niemand stopte het, want iedereen verdiende mee aan elke schakel in de keten.
Lees ook: Waarom oprecht goede mensen zo kwetsbaar zijn voor fraude en bedrog
Hoe Nederland erin werd gezogen
Nederland leek lange tijd veilig aan de zijlijn. Tot ABN Amro in 2007 onder leiding van topman Rijkman Groenink werd verkocht aan een trio met Fortis voorop. Fortis, geleid door Maurice Lippens, was zelf zwaar gefinancierd en gebruikte juist die ingewikkelde producten om de overname rond te krijgen.
In september 2008 viel Lehman Brothers, onder leiding van Dick Fuld, en stortte het wereldwijde vertrouwen tussen banken in. Ze durfden elkaar geen geld meer te lenen. Fortis stond op omvallen en Nederland werd gedwongen om in te grijpen, met het loskopen van ABN Amro en ASR voor zo’n zestien miljard belastinggeld.
ING raakte besmet door zijn Amerikaanse pakket hypotheken en kreeg tien miljard staatssteun erbovenop. Bij elkaar betaalde Nederland ruim dertig miljard om het systeem overeind te houden. De grootste recessie sinds de jaren dertig volgde.
Voor- en nadelen van de reddingsoperatie
Voordelen
- Pinapparaten bleven werken en spaargeld bleef veilig op de rekening staan
- Massale werkloosheid is voor een groot deel voorkomen
- Het financiële systeem hoefde niet vanaf nul te worden opgebouwd
- Een Europese aanpak werd mogelijk gemaakt
Nadelen
- Grote banken werden alleen maar groter en belangrijker voor het systeem
- De gewone burger droeg de echte rekening, niet de bankier zelf
- Bonussen werden binnen enkele jaren weer hersteld bij geredde banken
- De boodschap aan wie risico neemt werd: jullie worden toch wel weer gered
Wie betaalde uiteindelijk de rekening
ABN Amro werd jaren later in stukjes weer naar de beurs gebracht. De staat haalde alleen minder terug dan oorspronkelijk uitgegeven. Volgens de verwachting van Financiën blijft er een verlies staan van enkele miljarden euro op deze post.
ING betaalde zijn lening wel netjes met rente terug en daar verdiende de staat nog wat aan, ongeveer anderhalf miljard. Dat is alleen het rekenboekje van de directe kapitaalinjecties. De echte schade lag elders. Pensioenfondsen verloren miljarden, mensen verloren hun baan, kleine ondernemers zagen jaren werk verdampen.
Huiseigenaren die hun huis tussen 2009 en 2013 moesten verkopen, deden dat vaak met tienduizenden euro’s verlies. Wie alleen op zijn salaris en zijn eigen huis was aangewezen, droeg de zwaarste klap. Bestuurders behielden ondertussen hun bonussen; topman Rijkman Groenink kreeg bij zijn vertrek 26 miljoen euro mee aan aandelen en opties.
Verklarende woordenlijst
- CDO: Collateralized debt obligation; een bundel leningen, waarin in 2008 vooral risicovolle Amerikaanse hypotheken zaten.
- CLO: Collateralized loan obligation; de moderne variant met bedrijfsleningen erin in plaats van hypotheken.
- AAA-rating: De hoogste veiligheidsbeoordeling van een financieel product, vergelijkbaar met een lening aan een welvarend land.
- Basel III: De internationale regels uit 2010 die banken verplichten om grotere financiële reserves aan te houden.
Wat is er sindsdien echt veranderd
Banken moeten sinds 2010 grotere financiële reserves aanhouden. Deze regels heten Basel IIIInternationaal akkoord uit 2010 dat banken verplicht tot strengere kapitaalbuffers, om een nieuwe crisis op te kunnen vangen.. Het idee is dat een bank een veel grotere klap moet kunnen opvangen voor de staat hoeft in te grijpen.
Europa kreeg een gezamenlijke toezichthouder op banken en striktere zorgplicht. Grote banken worden nu door de Europese Centrale Bank gecontroleerd in plaats van alleen door hun eigen land. Dat moet voorkomen dat een Nederlandse bank rustig elders riskant gedrag kan vertonen.
Sommige landen scheidden hun zaken- en spaarbank in twee aparte bedrijven. Nederland deed dat in afgeslankte vorm. De gedachte was simpel: speelgeld blijft bij speelgeld, spaargeld blijft onaanraakbaar.
Wat hetzelfde bleef
De CDO heet vandaag een CLO. In plaats van slechte hypotheken zitten er nu bedrijfsleningen in de doos, vaak van bedrijven met een wankele financiële positie. Onafhankelijk academisch onderzoek wijst erop dat de CLO-markt qua omvang inmiddels vergelijkbaar is met de CDO-markt vlak voor 2008.
Lees ook: Hermeneutics of suspicion: de subtiele kunst van eerlijkheid en waarom we soms liegen
De rating-bureaus worden ook nog steeds betaald door de bedrijven die ze beoordelen. Er kwamen wel nieuwe regels, maar de slager-en-keurmeester-constructie is in essentie blijven bestaan. Een onafhankelijke financiering bleek politiek gewoon niet haalbaar.
En de grote banken zijn alleen maar groter geworden. Wereldwijd geldt voor ongeveer twintig banken de term too big to fail. Bonussen zijn na een paar magere jaren teruggekeerd, in sommige landen zelfs hoger dan vóór 2008. Het mechanisme dat het probleem veroorzaakte, is er gewoon nog.
De financiële eye-opener
De grootste les van 2008 zit niet in de cijfers; ze zit in de structuur. Een systeem waarin elke schakel verdient aan complexiteit en niemand verantwoordelijk is voor het geheel, blijft per definitie fragiel. De CLO van nu lijkt rustig op de CDO van toen, alleen met andere ingrediënten. Daarom is jouw scepsis bij elk bankvoorstel niet ouderwets, het is volstrekt verstandig.
Conclusie
De bankcrisis van 2008 was geen toeval en geen ongeluk. Het was de logische uitkomst van een systeem waarin elke betrokkene een prikkel had om de waarheid net iets te vermooien.
Wie geld op de bank heeft staan, doet er goed aan dit verhaal te kennen. Het gaat erom voorstellen kritisch te beoordelen zonder iedereen persoonlijk te wantrouwen. Goedwillende mensen zijn juist extra kwetsbaar voor systemen die hun goede geloof exploiteren.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- NOS reconstructie kredietcrisis 2008 – Een toegankelijke samenvatting van hoe Amerikaanse hypotheken via complexe producten ook Nederland in een diepe recessie stortten.
- MAB Online over het DNB-evaluatierapport 2008 – Het Nederlandse evaluatierapport beschrijft hoe risico’s bij banken vooral verstopt waren in plaats van werkelijk gespreid.
- NOS over verwacht verlies ABN Amro – Het ministerie van Financiën verwacht per saldo een miljardenverlies op de nationalisatie van ABN Amro.
- NOS over Rijkman Groenink na ABN Amro – Voormalig topman Groenink kreeg bij zijn vertrek in 2007 ruim 26 miljoen euro aan aandelen en opties mee, plus 4,3 miljoen ontslagpremie.
- ISRF onderzoek naar CLO-markt – Academisch onderzoek toont aan dat de CLO-markt qua omvang en structuur veel weg heeft van de CDO-markt vóór 2008.
- AFM over zorgplicht bij beleggingsadvies – De Autoriteit Financiële Markten beschrijft welke verplichtingen banken sinds 2008 hebben tegenover particuliere klanten.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen over de bankcrisis van 2008
Wat is een CDO precies?
Een CDO is een bundel leningen die als één product wordt verkocht. In 2008 zaten er vooral risicovolle Amerikaanse hypotheken in. Het idee was dat het risico door bundeling kleiner zou worden, maar in werkelijkheid werd het vooral minder zichtbaar.
Heeft de overheid alles weer terugverdiend?
Nee. Op ING is met rente winst gemaakt van ongeveer anderhalf miljard, maar op ABN Amro wordt per saldo een verlies van miljarden verwacht. Daarnaast zijn de indirecte kosten van de crisis, zoals werkloosheid en huizenwaardedaling, nooit verrekend.
Kan zo’n crisis weer gebeuren?
De directe oorzaak is grotendeels gerepareerd door strengere regels, hogere buffers en Europees toezicht. De onderliggende structuur is alleen niet wezenlijk veranderd, met grotere banken dan ooit en een nieuwe variant van het oude product. Een nieuwe crisis is dus niet uitgesloten.
