De orka kantelt witte haaien, doodt blauwe vinvissen en ramt sinds 2020 zeilboten voor de Spaanse kust. Toch staat de teller van dodelijke aanvallen op mensen in het wild nog altijd op nul.
Dat is vreemd, want in het water zijn wij traag, zacht en weerloos, precies het soort prooi waar een roofdier normaal niet over nadenkt. Toch zwemmen ze langs, kijken even en gaan verder. De verklaring zegt waarschijnlijk meer over hun verstand dan over hun honger.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Voor zover bekend heeft een wilde orka nog nooit een mens gedood
- Ze kantelen witte haaien voor hun lever en doden zelfs volwassen blauwe vinvissen
- Met hun sonar kijken ze als het ware in een lichaam, en een mens ziet er dan heel anders uit dan een zeehond
- De honderden aanvaringen met boten voor de Spaanse en Portugese kust komen van zo’n vijftien vooral jonge dieren
- Wat een orka eet, leert hij van zijn groep: moeders geven het door aan hun jongen
Een jager zonder natuurlijke vijand
Voor de kust van Zuid-Afrika spoelden jarenlang witte haaien aan die gaaf waren op één ding na: hun lever was er netjes uit gehaald. De daders bleken orka’s. Ze kantelen de haai, die daardoor in tonic immobilityEen soort verlamming waarin een haai raakt als hij op zijn rug wordt gedraaid. raakt en niet meer kan ademen.
Nog indrukwekkender is wat onderzoekers in 2019 voor de kust van Australië vastlegden. Een groep orka’s viel een gezonde, volwassen blauwe vinvis van zo’n twintig meter aan en doodde hem. Zo’n jacht vraagt om samenwerking, om intelligentie die de hele groep deelt.
Nul dodelijke aanvallen in het wild
Voor zover bekend heeft een wilde orka nog nooit een mens gedood. Aan gelegenheid ontbreekt het niet. Ze delen dagelijks water met surfers, duikers en zwemmers, en ze horen ons vaak al lang voordat wij hen opmerken.
Er is één goed beschreven beet. In 1972 werd surfer Hans Kretschmer in Californië in zijn been gegrepen; de wond moest met zo’n honderd hechtingen dicht. Hij sloeg het dier van zich af en haalde de kust. Hij droeg een zwart pak, en er lagen zeeleeuwen in de buurt.
Verklarende woordenlijst
- Echolocatie: zien met geluid: de orka stuurt klikjes uit en vangt de echo op, waardoor hij als het ware in een lichaam kan kijken.
- Tonic immobility: een soort verlamming waarin een haai raakt als hij op zijn rug wordt gedraaid.
- Blubber: de dikke vetlaag die zeezoogdieren isoleert en als energievoorraad dient.
- Ecotype: een groep binnen dezelfde soort met een eigen menu, eigen geluiden en eigen gewoontes.
Waarom hun sonar ons herkent
Waar een haai op troebel zicht jaagt, gebruikt de orka echolocatieZien met geluid: de orka stuurt klikjes uit en vangt de echo op.. De teruggekaatste geluidsgolven geven een beeld van wat er ín een lichaam zit, van botten tot longen en vetlaag. Een orka krijgt van een mens dus een gedetailleerde scan.
Daar zit de meest gehoorde verklaring. Een zeehond bestaat voor een groot deel uit blubberDe dikke vetlaag die zeezoogdieren isoleert en als energievoorraad dient., en daar jagen orka’s op. Die dikke vetlaag hebben wij niet. Onderzoekers zien dat als de waarschijnlijkste reden dat orka’s ons zelden voor een prooi aanzien, al is het lastig te bewijzen.
Cultuur bepaalt wat er op het menu staat
Het brein van een orka weegt ongeveer vier keer zoveel als dat van ons, met sterk geplooide gebieden voor emotie. Hun hersenen bevatten spoelneuronen, hetzelfde soort cellen dat bij ons te maken heeft met empathie en intuïtie. Sommige onderzoekers zien daarin een aanwijzing voor een rijk gevoelsleven.
Wat ze eten, leren ze van elkaar. In de Grote Oceaan leven twee ecotypesGroepen binnen dezelfde soort met een eigen menu, eigen geluiden en eigen gewoontes. in hetzelfde water: de ene groep eet alleen zalm, de andere alleen zeezoogdieren. Ze mengen niet en maken elk hun eigen geluiden. Het menu is dus aangeleerd en gaat van moeder op jong.
De rammende orka’s van Gibraltar
Sinds mei 2020 telden onderzoekers honderden voorvallen waarbij orka’s voor de kust van Spanje en Portugal tegen het roer van zeilboten rammen. Enkele boten zonken. De media spraken al snel van wraak, terwijl het om zo’n vijftien dieren gaat, de meeste jong.
Opvallend is wat er niet gebeurt: de dieren richten zich op het roer en laten de mensen aan boord met rust. Gedragsonderzoekers zien er een soort spel of rage in, iets wat jonge dieren van elkaar overnemen.
De wetenschappelijke eye-opener
Het verbazingwekkendste aan de orka is zijn terughoudendheid. Een dier dat een blauwe vinvis kan doden en zeilboten laat zinken, laat de meest weerloze prooi in de oceaan steeds met rust. Wij noemen onszelf de soort met moraal. In dit water kun je je afvragen wie zich beter aan die afspraak houdt.
Conclusie
De orka kan ons doden en doet het niet. Waarschijnlijk zien ze met hun sonar precies wat we zijn, en bepaalt hun cultuur wat er wel op het menu staat. Voor zover de verslagen teruggaan, staat de teller van doden in het wild op nul.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Science News (2022). Eerste vastgelegde bewijs dat orka’s een volwassen blauwe vinvis doden en opeten, bij Bremer Bay.
- ScienceDaily (2024). Onderzoek van Towner toont dat een orka een witte haai inmiddels ook alleen aankan, gericht op de lever.
- Scientific American (2023). Analyse van de bootinteracties bij het Iberisch Schiereiland en de mogelijke verklaringen.
- Live Science (2024). Gedragsonderzoekers duiden het rammen van roeren als spel van jonge dieren.
- Orca attacks, overzichtsdossier. Verzameling van alle gedocumenteerde incidenten tussen wilde orka’s en mensen, inclusief het geval Kretschmer.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Heeft een wilde orka ooit een mens gedood?
Nee, voor zover bekend niet. Er is één goed beschreven beet, bij een surfer in Californië in 1972. Hij overleefde het.
Waarom vallen orka’s mensen niet aan?
De meest gehoorde verklaring is hun echolocatie. Met hun sonar zien ze dat wij de dikke vetlaag missen waar ze op jagen, waardoor ze ons zelden met een zeehond verwarren. Hard bewijzen is lastig.
Waarom rammen orka’s dan wel boten?
Voor de kust van Spanje en Portugal richt een groep van zo’n vijftien dieren zich sinds 2020 op roeren. De mensen aan boord laten ze met rust, en onderzoekers zien het gedrag als een soort spel.
Kan een orka een blauwe vinvis doden?
Ja. In 2019 legden onderzoekers in Australië voor het eerst vast hoe een groep orka’s een gezonde, volwassen blauwe vinvis doodde.
Eten alle orka’s hetzelfde?
Nee. Groepen die hetzelfde water delen, kunnen heel verschillend eten: de ene alleen zalm, de andere alleen zeezoogdieren. Dat verschil is aangeleerd.
