Een hogere dagelijkse inname van vitamine D-supplementen hing samen met betere scores op cognitieve tests bij volwassenen met een milde cognitieve stoornis en slaapproblemen.
Meer dan 7 miljoen Amerikanen leven met dementie als gevolg van Alzheimer en naar verwachting zal dat aantal in 2050 zijn opgelopen tot bijna 13 miljoen. Onderzoek van Emory University wijst erop dat een hogere inname van vitamine D-supplementen samenhangt met betere cognitieve prestaties bij volwassenen die al een verhoogd risico op dementie hebben.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Deelnemers die dagelijks minstens 5.000 IE slikten, scoorden ruim 13% hoger op de cognitieve test.
- Lagere doseringen leverden in hetzelfde onderzoek geen meetbaar voordeel op.
- De plantaardige en de dierlijke vorm gaven dezelfde uitkomst, hoewel de ene beter wordt opgenomen dan de andere.
- De onderzoekers maten alles op één dag; een echte trial met loting moet nog beginnen.
- Een supplement met deze dosering mag in Nederland niet vrij in de schappen liggen.
Wat 54 deelnemers lieten zien
Aan het onderzoek deden 54 volwassenen mee met slaapproblemen en een milde cognitieve stoornis (MCI), twee verschijnselen die in verband worden gebracht met beginnende cognitieve achteruitgang. Deelnemers die aangaven dagelijks minstens 5.000 IE vitamine D te gebruiken, presteerden beter op tests van geheugen en denkvermogen dan deelnemers die geen vitamine D gebruikten.
Alle deelnemers waren vijftig jaar of ouder. De onderzoekers corrigeerden hun uitkomsten voor leeftijd, geslacht, body-mass-index en opleiding. Het verschil in scores bleef ook daarna gewoon staan.
Beginnende cognitieve achteruitgang biedt mogelijk kansen
Uit de onlangs in Sleep Medicine gepubliceerde studie bleek dat deelnemers die dagelijks minstens 5.000 IE vitamine D gebruikten, ruim 13% hoger scoorden op de Montreal Cognitive Assessment (MoCA) dan deelnemers die geen vitamine D gebruikten. Het verschil bleef bestaan nadat de onderzoekers rekening hadden gehouden met andere factoren.
De MoCA is een veelgebruikte test waarmee onder meer geheugen, aandacht en denkvermogen worden beoordeeld. De test helpt bij het herkennen van mensen die mogelijk cognitieve problemen hebben. Lagere dagelijkse doses vitamine D hingen in dit onderzoek niet samen met hogere scores.
Dat percentage vraagt wel om context. De MoCA telt maximaal dertig punten en 13% komt dus neer op ongeveer drie punten. Een score van 26 of hoger geldt als normaal, tussen 18 en 25 spreken artsen van milde problemen. Drie punten kunnen iemand net over die grens tillen, maar op een enkele testafname zegt zo’n verschil weinig.
Ook het moment waarop wordt ingegrepen kan van belang zijn. MCI geldt als een fase tussen normale cognitieve veroudering en dementie.
“Bij oudere volwassenen met zowel slaapproblemen als een milde cognitieve stoornis kan dit een belangrijk moment zijn om in te grijpen. De eerste veranderingen in geheugen en denkvermogen worden dan zichtbaar, terwijl er mogelijk nog mogelijkheden zijn om de hersenen gezond te houden,” zegt Victoria Pak, senior auteur van het onderzoek.
“Het kan steeds belangrijker worden om al in een vroeg stadium van cognitieve achteruitgang te kijken naar factoren die mensen zelf kunnen beïnvloeden, zoals het gebruik van vitamine D-supplementen. Zeker nu het aantal mensen met de ziekte van Alzheimer blijft toenemen,” voegt Pak toe, universitair hoofddocent aan de Nell Hodgson Woodruff School of Nursing van Emory University.
Voor- en nadelen van hoge doses vitamine D
Voordelen
- Vitamine D is goedkoop en overal te koop
- Het verschil bleef staan na correctie voor leeftijd, geslacht, gewicht en opleiding
- Slaapproblemen en MCI zijn vroeg te herkennen, wat ruimte laat om iets te doen
- De vorm van de vitamine bleek voor de uitkomst niet uit te maken
Nadelen
- 54 deelnemers is een kleine groep voor harde conclusies
- De inname werd door de deelnemers zelf opgegeven
- Eén meting zegt niets over oorzaak en gevolg
- 5.000 IE ligt boven de Nederlandse bovengrens van 4.000 IE per dag
Vorm van vitamine D maakte geen verschil
De cognitieve prestaties verschilden niet tussen de verschillende vormen van vitamine D die deelnemers gebruikten. Vitamine D2 is doorgaans afkomstig uit planten of schimmels. Vitamine D3 kan door het lichaam worden aangemaakt onder invloed van zonlicht en komt daarnaast voor in voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong.
Vitamine D is een essentiële voedingsstof die een rol speelt bij de werking van spieren en zenuwen. De vitamine is ook betrokken bij de slaapkwaliteit en het slaap-waakritme. Slaapproblemen komen veel voor bij de ziekte van Alzheimer.
Ongeveer 50% van de mensen met een matige tot ernstige vorm van de ziekte heeft last van slaapstoornissen. Verstoorde slaap kan cognitieve achteruitgang versterken, terwijl cognitieve achteruitgang op zijn beurt de slaap kan verstoren.
Een tekort aan vitamine D wordt ook in verband gebracht met slaapproblemen zoals slapeloosheid en vaker wakker worden gedurende de nacht. Volgens de onderzoekers is dit verkennende onderzoek het eerste waarin specifiek is gekeken naar het verband tussen het gebruik van vitamine D-supplementen en cognitieve prestaties bij mensen met zowel MCI als slaapproblemen.
Waarom vitamine D en slaap elkaar raken
Er ligt een plausibele route achter dit verband. Vitamine D remt ontstekingsactiviteit in het lichaam. Slecht slapen doet precies het omgekeerde en jaagt die activiteit juist op.
Ontsteking in het brein wordt genoemd als schakel tussen slaapproblemen en cognitieve achteruitgang. Wie langdurig slecht slaapt en tegelijk weinig vitamine D heeft, krijgt die twee effecten dus opgeteld. Hard bewezen is dat mechanisme nog niet, en de onderzoekers zeggen zelf dat ze niet weten waarom alleen de hoogste dosering opviel.
Lees ook: Vitamine D3 het beste innemen op het juiste moment en in de juiste dosering
Wat dit onderzoek nog niet aantoont
De onderzoekers keken op één dag naar zowel de inname als de scores. Zo’n opzet laat zien dat twee dingen samen voorkomen. Of vitamine D de scores echt verbetert, blijft daarmee gewoon open.
Het aantal deelnemers dat 5.000 IE of meer slikte was bovendien klein. De onderzoekers sluiten zelf niet uit dat het andersom werkt. Wie cognitief nog goed functioneert, let vaak ook beter op de eigen gezondheid en grijpt daardoor eerder naar een supplement.
Pak noemt een klinische trial met loting als volgende stap. Zolang die er niet is, raadt ze hoge doses niet aan. Wie het toch overweegt, bespreekt het volgens haar eerst met een arts.
Wat grotere trials eerder vonden
Die trials bestaan al, alleen dan bij lagere doseringen. In de Amerikaanse VITAL-studie kregen ruim vierduizend deelnemers van zestig jaar en ouder twee tot drie jaar lang 2.000 IE vitamine D3 of een nepmiddel zonder werkzame stof. Op cognitie maakte dat geen verschil.
Dat resultaat weegt zwaar, want deelnemers werden door loting toegewezen en niemand wist wie wat kreeg. Wel ging het om gezonde ouderen zonder slaapklachten of MCI. De Emory-onderzoekers kijken juist naar die risicogroep en naar een dosering die ruim twee keer zo hoog ligt. Daar zit voorlopig de enige ruimte waarin het verband nog overeind kan blijven.
Verklarende woordenlijst
- MoCA: korte test van geheugen, aandacht en denkvermogen met een maximumscore van 30 punten.
- Milde cognitieve stoornis (MCI): fase waarin geheugen en denkvermogen meetbaar achteruitgaan zonder dat er sprake is van dementie.
- Internationale eenheid (IE): maat voor de hoeveelheid vitamine D; 40 IE komt overeen met 1 microgram.
- Aanvaardbare bovengrens: hoogste dagelijkse inname waarbij bij langdurig gebruik geen schade wordt verwacht.
Wat de Nederlandse adviezen zeggen
In Nederland ligt de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid op 10 microgram vitamine D, oftewel 400 internationale eenhedenMaat voor de hoeveelheid vitamine D; 40 IE staat gelijk aan 1 microgram.. Vanaf 70 jaar is dat 20 microgram, dus 800 IE. Die adviezen gaan over botten, spieren en de kans op vallen.
De aanvaardbare bovengrensHoogste dagelijkse inname waarbij bij langdurig gebruik geen schade wordt verwacht. voor volwassenen ligt op 100 microgram per dag, gelijk aan 4.000 IE. De 5.000 IE uit het onderzoek komt neer op 125 microgram en zit daar dus ruim boven. In een supplement voor volwassenen mag volgens de Warenwet hooguit 75 microgram zitten.
Wie langdurig te veel vitamine D slikt, kan kalkafzettingen in het lichaam krijgen. Dat geeft op den duur schade aan de nieren. Bij een gewone voeding en de geadviseerde hoeveelheid speelt dat risico niet.
Wanneer een bloedtest zinvol is
De voorraad in het lichaam is te meten. Het lab bepaalt daarvoor de waarde van calcidiolOpslagvorm van vitamine D in het bloed, ook wel 25-hydroxyvitamine D genoemd. in het bloed. Van een tekort spreken artsen onder de 30 nanomol per liter, en vanaf 70 jaar al onder de 50.
Zo’n test is vooral zinvol bij onverklaarde spierzwakte of botpijn, bij mensen die nauwelijks buiten komen en bij een donkere huid. De huisarts vraagt de bepaling aan en bepaalt op basis van de uitslag of een hogere dosering tijdelijk nodig is. Wie al een multivitamine slikt, telt de vitamine D daarin gewoon mee.
De biologische eye-opener
Vitamine D gedraagt zich in het lichaam eerder als een hormoon dan als een vitamine. De actieve vorm wordt in de nieren gemaakt en past op receptoren die door vrijwel het hele lichaam verspreid zitten, ook in gebieden die met slaap en geheugen te maken hebben. Dat verklaart waarom een tekort zich zo breed laat voelen, van spierzwakte tot onrustige nachten.
Conclusie
Het onderzoek levert een aanwijzing op en verder nog niets. Vierenvijftig deelnemers, één meting en een zelf opgegeven inname vormen samen een smalle basis voor een advies over vitamine D-supplementen. Daar komt bij dat de gebruikte dosering in Nederland boven de aanvaardbare bovengrens uitkomt. De vraag of vitamine D het geheugen echt beschermt, wordt pas beantwoord door de trial die Pak nu voorbereidt.
Referentie: “Vitamin D supplement intake is associated with better cognition in persons with sleep disturbance and mild cognitive impairment” door Sirui Zhou, Paul Sudeshna, Lynn Marie Trotti, Donald Bliwise en Victoria Pak, 10 april 2026, Sleep Medicine.
DOI: 10.1016/j.sleep.2026.108960
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Emory University (2026). Persbericht met de kerncijfers over 54 deelnemers en ruim 13% hogere MoCA-scores.
- Sleep Medicine (2026). De oorspronkelijke publicatie in jaargang 146, artikelnummer 108960.
- Newsweek (2026). Toelichting van Victoria Pak over de beperkingen van het onderzoek.
- Mayo Clinic (2024). Bron voor het aandeel slaapproblemen bij matige tot ernstige alzheimer.
- Voedingscentrum. Nederlandse adviezen, de aanvaardbare bovengrens en het wettelijke maximum in supplementen.
- Scientific Reports (2021). VITAL-trial waarin 2.000 IE vitamine D3 bij ouderen geen effect op cognitie liet zien.
- Farmacotherapeutisch Kompas. Nederlandse drempelwaarden voor een tekort en het beleid bij ouderen.
- Shirley Ryan AbilityLab. Toelichting op de MoCA, de schaal tot dertig punten en de afkapwaarde van 26.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Hoeveel vitamine D adviseert het Voedingscentrum?
Voor iedereen geldt 10 microgram per dag, oftewel 400 IE. Vanaf 70 jaar wordt 20 microgram geadviseerd, dus 800 IE.
Is 5.000 IE vitamine D per dag veilig?
Die hoeveelheid komt neer op 125 microgram en ligt boven de aanvaardbare bovengrens van 100 microgram per dag. Zo’n dosering hoort alleen onder begeleiding van een arts.
Werkt vitamine D3 beter dan D2?
In dit onderzoek maakte de vorm voor de scores geen verschil. Het Voedingscentrum noemt D3 wel iets beter opneembaar en adviseert die vorm daarom bij voorkeur.
Bewijst dit onderzoek dat vitamine D het geheugen beschermt?
Nee, de onderzoekers keken op één moment naar de inname en de scores tegelijk. Daarmee blijft open of vitamine D de scores verbetert of dat mensen met betere scores vaker een supplement slikken.
Waarom vond de grote VITAL-trial geen effect?
Die trial gebruikte 2.000 IE per dag bij gezonde ouderen zonder slaapklachten of MCI. Het Emory-onderzoek keek naar een risicogroep en naar een ruim twee keer zo hoge dosering.
Wat is een milde cognitieve stoornis?
Het is een fase waarin geheugen en denkvermogen meetbaar achteruitgaan zonder dat iemand dementie heeft. Ongeveer de helft van deze mensen heeft daarbij ook slaapproblemen.
