Je doet een test, je leest de uitslag, en je herkent jezelf erin. Zo precies dat je even stilvalt. Dat gevoel is echt, en het is een van de prettigste dingen die een tekst met je kan doen.
Het is alleen geen bewijs dat de test iets over jou gemeten heeft. Herkenning en meting zijn twee verschillende dingen, en je kunt het eerste voluit hebben zonder het tweede. Dit stuk gaat over hoeveel gewicht je aan een uitslag mag hangen.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Forer gaf zijn studenten in 1949 allemaal dezelfde profielschets en iedereen vond hem raak.
- Een herkenbare uitslag is op zichzelf geen bewijs dat een test nauwkeurig meet.
- De standaardlijst voor ADHD van de WHO slaat bijna nooit ten onrechte aan.
- Daar staat tegenover dat die lijst ruim drie op de tien mensen met ADHD mist.
- Een uitslag die iets aanwijst vraagt om een mens als volgende stap en niet om nog een test.
Waarom een uitslag precies over jou lijkt te gaan
In 1949 gaf de Amerikaanse psycholoog Bertram Forer zijn studenten een persoonlijke profielschets en vroeg ze hoe raak die was. Ze gaven hoge cijfers. Iedereen in de zaal had exact dezelfde tekst gekregen. Hij noemde het de misvatting van de persoonlijke bevestiging.
Dat effect is sindsdien vaak nagemeten en het houdt stand. Een later onderzoek legde mensen verschillende versies voor, van computerteksten tot horoscopen, vleiend en onvleiend. Bij allemaal trad het effect op.
De conclusie is smaller dan hij lijkt. Herkenning alleen zegt niet of een test betrouwbaar meet. Een zin die op vrijwel iedereen past, past ook op jou, en dat voelt van binnen precies hetzelfde als een zin die uit een meting komt.
Waarom dat gevoel toch geen fout van jou is
Het beeld dat mensen alles slikken klopt niet. In een Noors onderzoek kregen deelnemers een willekeurig samengesteld persoonlijkheidsprofiel te lezen. Wie een profiel kreeg dat ver van zijn eigen uitslag lag, herkende dat en wees het af.
De herkenning schaalt dus mee met hoe dicht een beschrijving in de buurt komt. Dat is iets anders dan goedgelovigheid. Je hebt wel degelijk een gevoel voor wat er niet klopt, alleen werkt dat gevoel niet meer zodra een tekst breed genoeg is om nergens tegen te botsen.
En de opbrengst is niet nul. Een onderzoek onder scholieren vond dat het herkennen van jezelf in een testuitslag samenhing met een steviger beeld van wie je bent, en via die weg met meer welbevinden. Of de test klopt, staat daar los van.
Voor- en nadelen van een zelftest
Voordelen
- Je zet in tien minuten woorden op iets waar je al langer omheen liep.
- Een goede screener slaat bijna nooit ten onrechte aan.
- Een uitslag geeft je een concrete aanleiding voor een gesprek.
Nadelen
- Het gevoel dat een uitslag raak is, komt ook bij een tekst die iedereen kreeg.
- Zelfs de standaardlijst van de WHO mist ruim drie op de tien mensen.
- Een geruststellende score kan je klachten laten wegwuiven die er wel zijn.
Het verschil tussen een test en een meetinstrument
Het woord test zegt niets over de kwaliteit ervan. Iedereen mag tien vragen opschrijven en er een uitslag onder zetten. Dat is geen kritiek op de vorm, want een goede vragenlijst begint ook zo.
Het verschil zit in wat er daarna gebeurt. Bij een meetinstrument is nagegaan hoe goed de uitslag overeenkomt met een oordeel van buitenaf, meestal dat van een behandelaar die de deelnemer beoordeelde zonder de score te kennen. Die vergelijking is het hele verschil.
Bij de meeste tests die je online invult is die stap nooit gezet. Dat maakt ze niet waardeloos, het maakt ze onbekend. Je weet niet hoe vaak ze het bij het rechte eind hebben, want dat is niet uitgezocht.
Verklarende woordenlijst
- Screener: een korte vragenlijst die mensen aanwijst bij wie het de moeite waard is om verder te kijken.
- Meetinstrument: een test waarvan is uitgezocht hoe vaak de uitslag klopt met het oordeel van een deskundige.
- Barnum-effect: je herkent jezelf in een beschrijving die eigenlijk op bijna iedereen past.
Wat de standaardlijst van de WHO haalt
De ASRS van de WHO is de standaardvragenlijst die volwassenen zelf invullen om te zien of ADHD bij hen zou kunnen spelen. Onderzoekers legden de antwoorden naast het oordeel van een behandelaar die de scores niet kende.
De korte versie van zes vragen sloeg bijna nooit ten onrechte aan: wie geen ADHD had, kreeg vrijwel nooit een uitslag die het aanwees. Daar stond tegenover dat de lijst ruim drie op de tien mensen met ADHD miste. De lange versie van achttien vragen deed het slechter.
In andere groepen kunnen de cijfers verschillen. Voor een lijst die naast het oordeel van een behandelaar is gelegd, is dit een goede uitkomst.
Die scheve bouw is geen ongelukje
Bijna nooit loos alarm, maar ruim drie op de tien gemist: dat ziet er onevenwichtig uit, tot je bedenkt waar zo’n lijst voor dient. Een screenerEen korte vragenlijst die mensen aanwijst bij wie het de moeite waard is om verder te kijken. hoort de mensen aan te wijzen bij wie het de moeite waard is om door te kijken.
Loos alarm is daarbij duur. Wie ten onrechte te horen krijgt dat er iets speelt, gaat een traject in dat tijd, geld en onrust kost. Daarom is die kant streng afgesteld, en betaalt de lijst dat met gemiste mensen aan de andere kant.
Ook een gemiste uitslag heeft gevolgen: iemand zoekt dan pas later hulp. Daarom is een screener een hulpmiddel aan het begin van een traject en geen diagnose.
Lees ook: De A.D.H.D. Test
Waarom je met die cijfers geen kans kunt uitrekenen
De verleiding is groot om met die cijfers uit te rekenen hoe waarschijnlijk het is dat jij het echt hebt. Dat lukt niet, want die som heeft een derde getal nodig dat hier niet staat.
Je moet namelijk weten hoe vaak iets in de bevolking voorkomt. Bij iets zeldzaams levert dezelfde uitslag een heel andere kans op dan bij iets alledaags, en dat verschil kan groot zijn. Zonder dat getal is elke berekening een slag in de lucht.
Wat je er wel uit kunt halen is de richting. Een uitslag die aanslaat betekent iets, en een uitslag die niets aanwijst sluit weinig uit.
Hoe je je eigen uitslag dan leest
Drie regels dekken vrijwel alles. Ze gelden voor een test over je persoonlijkheid net zo goed als voor een test die aan een klacht raakt.
Bij aanhoudende klachten is de huisarts de volgende stap, met of zonder testuitslag in je hand. Een score is daarbij handig om het gesprek mee te beginnen, niets meer en niets minder.
- Een uitslag die iets aanwijst: dit is een reden om verder te kijken, en de volgende stap is een mens en niet nog een test.
- Een uitslag die niets aanwijst: dit is geen vrijbrief. Heb je klachten, dan blijven die gelden, ook bij een geruststellende score.
- Een uitslag die je herkent: dit is een goede aanleiding voor een gesprek, en geen etiket om op te plakken.
Datzelfde geldt voor de tests hier die aan gezondheid raken, zoals de burn-outzelftest, de alcoholtest en de narcismetest. Bij de tests die over je karakter gaan, zoals de persoonlijkheidstest, de test voor emotionele intelligentie, de mindsettest en CliftonStrengths, is de inzet lager en de leeswijzer dezelfde.
De psychologische eye-opener
Mensen zijn minder goedgelovig dan het Barnum-effectJe herkent jezelf in een beschrijving die eigenlijk op bijna iedereen past. doet vermoeden. In het Noorse onderzoek wezen de deelnemers de willekeurige profielen die ver van hun eigen scores lagen gewoon af. Dat lukte het best bij nauwgezette mensen en het minst goed bij mensen die snel bezorgd of van slag raken. Je vermogen om een uitslag naast je neer te leggen hangt dus zelf met je persoonlijkheid samen.
Conclusie
Een zelftest is gebouwd om te vangen en niet om te concluderen. Dat is geen gebrek, dat is waar hij voor bedoeld is, en het maakt hem een prima beginpunt en een aardige spiegel.
Wat hij niet doet, is uitspraak doen over wie je bent of wat je hebt. Herkenning is geen bewijs, een lage score is geen vrijbrief, en de stap na een uitslag die aanslaat is een gesprek met iemand die kan doorvragen.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- Forer, Journal of Abnormal Psychology (1949) – De oorspronkelijke demonstratie waarin iedereen dezelfde profielschets kreeg en hem raak vond.
- Kessler e.a., Psychological Medicine (2005) – Alle cijfers over de ASRS, vergeleken met een blinde klinische beoordeling bij 154 deelnemers.
- Mason & Budge, Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry (2011) – Bevestigt dat het effect standhoudt bij computerteksten, horoscopen en zowel vleiende als onvleiende beschrijvingen.
- Andersen & Nordvik, Psychological Reports (2002) – Het tegenwicht: deelnemers herkenden en verwierpen willekeurige profielen die ver van hun eigen scores lagen.
- Hua & Zhou, Frontiers in Psychology (2023) – Vragenlijstonderzoek onder 308 scholieren over de samenhang tussen herkenning in een testuitslag, zelfbeeld en welbevinden.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Is een online zelftest betrouwbaar?
Dat hangt ervan af of iemand heeft nagegaan hoe goed de uitslag overeenkomt met een oordeel van buitenaf. Bij de meeste tests op internet is die stap nooit gezet, dus je weet simpelweg niet hoe vaak ze het bij het rechte eind hebben.
Waarom voelt een testuitslag zo raak?
Forer liet in 1949 zien dat mensen een profielschets die iedereen kreeg hoge cijfers voor raakheid geven. Herkenning alleen bewijst dus niet dat de test nauwkeurig meet.
Hoe goed is de standaard zelftest voor ADHD?
Goed voor een vragenlijst. De korte versie van de WHO-lijst slaat bijna nooit ten onrechte aan, vergeleken met het oordeel van een behandelaar die de scores niet kende. Daar staat tegenover dat hij ruim drie op de tien mensen met ADHD mist.
Betekent een lage score dat er niets aan de hand is?
Nee, want zelfs een goede screener mist ruim drie op de tien mensen en een geruststellende uitslag sluit dus weinig uit. Heb je klachten, dan blijven die gelden.
Wat is de volgende stap na een uitslag die aanslaat?
Een mens, en niet nog een test. Bij aanhoudende klachten maak je een afspraak bij de huisarts en neem je de uitslag mee als aanleiding voor het gesprek.
Ontvang je gratis exemplaar van Wie Ben Jij? en krijg wekelijkse inzichten en updates die je helpen bij je persoonlijke groei via onze nieuwsbrief.
"Antwoorden op de belangrijkste vraag die je jezelf kunt stellen, vanuit een spiritueel filosofisch perspectief."
