Het cijfer staat al lang vast. Op iedere man met lupusChronische auto-immuunziekte waarbij het afweersysteem zich tegen gezond eigen weefsel keert; vrouwen krijgen de aandoening veel vaker dan mannen. staan tot negen vrouwen met dezelfde diagnose, en de wetenschap kon dat eerlijk gezegd niet goed verklaren.
Wetenschappers van het Garvan Institute en UNSW Sydney leggen die scheve verhouding nu eindelijk uit. In een grote studie uit mei 2026 vonden ze ruim duizend genetische schakelaars die het immuunsysteem van vrouwen anders laten draaien dan dat van mannen. Wat lang werd toegeschreven aan hormonen alleen, zit dieper verstopt dan iedereen dacht.
Alvast 5 van de belangrijkste punten
- Lupus treft vrouwen tot negen keer vaker dan mannen, en pas nu weten onderzoekers waarom dat eigenlijk zo is.
- Er zijn ruim duizend genetische schakelaars gevonden die in vrouwelijke immuuncellen anders staan dan bij mannen.
- De meeste verschillen blijken niet op de geslachtschromosomen te liggen, en dat is voor wetenschappers een echte verrassing.
- Vrouwen ruilen een sterke verdediging tegen virussen in voor een hogere kans op een aanval op het eigen lichaam.
- De huidige behandeling van auto-immuunziekten gaat uit van één model voor iedereen, en dat model wankelt nu duidelijk.
Negen vrouwen op iedere man met lupus
Lupus is een chronische ziekte waarbij het afweersysteem zich vergist en gezond eigen weefsel aanvalt. De verhouding tussen vrouwelijke en mannelijke patiënten ligt al decennia rond de 9 op 1.
Lange tijd werd vooral naar hormonen of het X chromosoom gewezen. Een echte biologische verklaring kwam daar niet uit voort. De Australische onderzoekers pakten het probleem dieper aan en keken naar verschillen tussen mannen en vrouwen op het niveau van afzonderlijke immuuncellen.
Lupus is niet de enige ziekte met dit patroon
De scheve verhouding bij lupus past in een bredere reeks aandoeningen. Vrouwen krijgen ook duidelijk vaker te maken met andere auto-immuunziekten, en de cijfers zijn op zijn minst opvallend te noemen.
| Auto-immuunziekte | Verhouding vrouw op man |
|---|---|
| Lupus | 9 op 1 |
| Syndroom van Sjögren | 9 op 1 |
| Hashimoto schildklierontsteking | 7 op 1 |
| Reumatoïde artritis | 3 op 1 |
| Multiple sclerose | 2 op 1 |
Naar schatting tachtig procent van alle mensen met een auto-immuunziekte is vrouw. Dat is een hardnekkig patroon en het strekt zich uit over heel verschillende ziekten. De nieuwe ontdekking laat zien dat dezelfde genetische logica daar mogelijk onder zit.
Wat genetische schakelaars precies doen in onze cellen
Een gen werkt als een recept. Het wordt door de cel afgelezen en omgezet in eiwitten, en die eiwitten doen het echte werk. Maar hoe hard dat recept wordt voorgelezen, ligt niet vast.
De onderzoekers spraken van eQTLExpression quantitative trait loci, kleine stukjes DNA die de activiteit van een gen bijstellen als een volumeknop, zonder het gen zelf te veranderen.‘s. Dat zijn als het ware volumeknoppen die ergens in het DNA zitten en bepalen hoe luid een gen klinkt. Bij vrouwelijke en mannelijke immuuncellen staan veel van die knoppen gewoon op een andere stand.
Mannen en vrouwen hebben een ander immuunprofiel
Het team analyseerde meer dan 1,25 miljoen bloedcellen van bijna duizend gezonde mensen. Het ging om witte bloedcellen die door het lichaam circuleren en op infecties reageren. De deelnemers maakten deel uit van het Australische OneK1K project, dat genoom en immuunprofiel van een grote groep gezonde mensen aan elkaar koppelt. Op die schaal werd zoiets nog niet eerder onderzocht.
Mannen hadden meer monocytenType witte bloedcel die als eerste reageert op een infectie of beschadiging en daar andere immuuncellen naartoe stuurt. in hun bloed. Vrouwen hadden meer B-cellen en regulatoire T-cellen, en bij hen was de activiteit van ontstekingen sterker. Dat verschil is groot genoeg om dagelijks merkbaar te zijn.
Voor- en nadelen van een sterk reactief immuunsysteem
Voordelen
- Snelle en krachtige reactie op virussen
- Sterkere productie van antilichamen na een infectie
- Vaak een beter geheugen na een vaccinatie
- Lagere kans op infecties die buiten de geslachtsorganen ontstaan
Nadelen
- Hogere kans op auto-immuunziekten zoals lupus
- Eerder en meer ontstekingen in het lichaam
- Risico op ‘friendly fire’ tegen gezond weefsel
- Behandeling is vaak minder voorspelbaar in zijn werking
Een verrassing buiten X en Y
Lange tijd werd aangenomen dat seksverschillen in het afweersysteem vooral van de geslachtschromosomen kwamen. De X bij vrouwen, de Y bij mannen, en daar werd het bij gelaten. De nieuwe data laat een ander beeld zien.
De meeste van de duizend genetische schakelaars zitten helemaal niet op X of Y. Ze liggen op de autosomen, de chromosomen die genen dragen die mannen en vrouwen gewoon delen. Dat betekent dat seksverschillen veel breder in ons DNA zijn ingebakken dan tot nu toe werd aangenomen.
Verklarende woordenlijst
- Lupus: chronische auto-immuunziekte waarbij het afweersysteem zich tegen gezond eigen weefsel keert; vrouwen krijgen de aandoening veel vaker dan mannen.
- eQTL: afkorting voor expression quantitative trait loci, een stukje DNA dat de activiteit van een gen bijstelt zoals een volumeknop.
- Autosoom: elk chromosoom dat geen geslachtsfunctie heeft, de mens bezit 22 paar autosomen naast het ene paar geslachtschromosomen.
- Monocyt: witte bloedcel die als eerste reageert op infecties en andere immuuncellen aanstuurt.
Wat dit betekent voor de huidige behandeling
De meeste medicijnen voor auto-immuunziekten remmen het hele afweersysteem af. Dat helpt vaak wel, maar het maakt geen onderscheid tussen wat ontspoord is en wat gewoon zijn werk doet. De nieuwe inzichten wijzen op iets gerichters.
Lees ook: Wat is micro-immunotherapie?
Als de genetica achter immuunsysteem-activiteit verschilt tussen mannen en vrouwen, kan een gerichte aanpak per persoon meer opleveren. Het team in Sydney koppelde sommige genetische schakelaars al direct aan genen die bij lupus betrokken zijn. Dat geeft houvast voor onderzoek naar precieze medicatie.
Wat het onderzoek nog niet kan zeggen
Genetica is één laag in het verhaal. Hormonen blijven een rol spelen, en ook leefstijl en omgeving hebben invloed op hoe het afweersysteem zich gedraagt. De onderzoekers benadrukken dat zelf ook.
Wel is duidelijk geworden dat de basislijn al anders is voordat al die andere factoren in beeld komen. Toekomstig onderzoek zal moeten uitwijzen hoe groot het aandeel van geslachtshormonen en omgeving precies is bovenop deze ingebouwde verschillen. Tot die tijd weten we al wel dat medisch onderzoek dat alleen mannen onderzoekt te beperkt is.
Waarom we deze inzichten pas nu krijgen
Tot 1993 sloot de Amerikaanse FDA vrouwen in de vruchtbare leeftijd standaard uit van vroege fasen van medicijnonderzoek. Dat beleid stamde uit 1977 en bedoelde een ongeboren kind te beschermen, maar het had een groot gevolg. Generaties medicijnen werden vooral op mannen getest.
Pas in 1993 werd dat beleid omgekeerd, en in datzelfde jaar verplichtte het Amerikaanse Congres deelname van vrouwen aan door de overheid bekostigd onderzoek. Toch laat een Harvard-studie uit 2022 zien dat vrouwen ook anno nu nog ondervertegenwoordigd zijn in studies naar grote ziekten. Wat het Australische team nu blootlegt, sluit aan bij die historische blinde vlek.
De biologische eye-opener
Decennialang werd het mannelijke lichaam in medisch onderzoek als de norm gebruikt en het vrouwelijke als een variant daarop. Dit onderzoek laat zien dat dat uitgangspunt feitelijk onhoudbaar is, want man en vrouw verschillen op duizenden plekken in het DNA in hoe hun afweer werkt. Wat bij een man werkt, kan bij een vrouw heel anders uitpakken, en dat geldt voor veel meer ziekten dan alleen lupus.
Conclusie
De ontdekking van duizend genetische schakelaars verandert hoe we naar het verschil tussen mannelijke en vrouwelijke afweer kijken. Het verklaart eindelijk de scheve cijfers bij lupus en wijst de weg naar gerichtere medicijnen. Hoelang nog blijft de behandeling van auto-immuunziekten dezelfde voor iedereen, terwijl het bewijs voor het tegendeel zich blijft opstapelen? Dat antwoord zal de komende jaren in klinieken vorm moeten krijgen.
Geraadpleegde bronnen:
De onderstaande referenties vormen de inhoudelijke onderbouwing van dit artikel.
- The American Journal of Human Genetics – De originele studie van Yazar en collega’s, gepubliceerd op 7 mei 2026.
- UNSW Sydney – Persbericht van de universiteit met uitleg over de bevindingen en quotes van de hoofdonderzoekers.
- EurekAlert – Internationale wetenschapsnieuwsdienst met achtergrond bij de uitkomsten en hun klinische betekenis.
- Mechanisms underlying sex differences in autoimmunity – PMC-overzicht met epidemiologische ratios per auto-immuunziekte.
- New England Journal of Medicine – Het oorspronkelijke artikel van Merkatz over de FDA-beleidswijziging van 1993.
- AAMC – Historische tijdlijn van de inclusie van vrouwen in klinisch onderzoek in de Verenigde Staten.
Gerelateerde artikelen
Veelgestelde vragen
Waarom krijgen vrouwen vaker lupus dan mannen?
Het afweersysteem van vrouwen is van nature reactiever en bevat ruim duizend genetische schakelaars die anders werken dan bij mannen. Daardoor staan ontstekingsreacties vaker aan en is de kans op een aanval op het eigen lichaam groter.
Wat is een eQTL?
Een eQTL is een stukje DNA dat als een soort volumeknop werkt voor een gen. Het bepaalt hoe sterk dat gen door de cel wordt afgelezen, zonder het gen zelf te veranderen.
Werken bestaande medicijnen tegen lupus anders bij mannen en vrouwen?
Het onderzoek wijst erop dat de huidige aanpak uitgaat van één model voor iedereen, terwijl de onderliggende biologie verschilt. Een meer gerichte behandeling per persoon ligt voor de hand.
Op welke chromosomen zitten de meeste verschillen?
De meeste schakelaars liggen op de autosomen, de chromosomen die mannen en vrouwen gewoon delen. Dat is opvallend, want eerder werd vooral naar de X en Y gekeken.
Wat betekent dit voor mannen?
Mannen hebben een minder reactief afweersysteem. Daardoor zijn ze gevoeliger voor bepaalde infecties en voor sommige soorten kanker buiten de voortplantingsorganen.
