Toen ik voor het eerst over het boeddhisme begon te lezen, voelde het bijna als dezelfde religie als het hindoeïsme. Hoe meer ik las, hoe duidelijker het werd dat ze in totaal verschillende richtingen wijzen. Ze zijn niet hetzelfde.
Deze twee religies verschillen op een fundamenteel punt: het zelf.
Wat is het zelf, en is het blijvend of veranderlijk?
Het boeddhisme werd gesticht door Siddhartha Gautama, een oude Indiase prins. Volgens de overlevering liet hij zijn comfortabele leven achter zich om de betekenis van het leven te zoeken. Hij leefde eerst in luxe, totdat hij werd geconfronteerd met ouderdom, ziekte en dood. Dat zette hem aan het denken over de zin van alles.
Het hindoeïsme heeft geen enkele stichter. Het is in de loop van duizenden jaren ontstaan door inzichten van vele wijzen. Het ontwikkelde zich als een levende traditie van onderzoek en inzicht.
Dan komt een interessant verschil: wie of wat is God? In het boeddhisme is er geen scheppende God. Het doel is het beëindigen van lijden. In het hindoeïsme bestaan meerdere wegen en vele goden, zoals Vishnu, Shiva en Devi. Daarnaast is er het onpersoonlijke absolute, Brahman.
Het grootste verschil zit in het idee van het zelf. In het boeddhisme bestaat er geen blijvende ziel. Het zelf is voortdurend in verandering. In het hindoeïsme, vooral binnen Vedanta, is het zelf de atman: een eeuwig bewustzijn dat uiteindelijk één is met Brahman.
Om dit helder te maken, kijken beide tradities naar wat wij “ik” noemen: lichaam, gedachten, gevoelens en bewustzijn. In het boeddhisme worden deze de vijf groepen genoemd. De vraag is of één van deze onderdelen blijvend en onafhankelijk is. Het antwoord is nee. Alles verandert. Daarom stelt het boeddhisme dat er geen vast zelf achter de ervaring zit. Het zelf is een tijdelijk proces. Dit heet anatta, het niet-zelf.
Vedanta onderzoekt dezelfde onderdelen en erkent dat ze veranderen. Vervolgens komt er een extra vraag: wat neemt waar dat alles verandert? Volgens Vedanta is er een onveranderlijke getuige die lichaam en geest waarneemt. Dat is de atman, het ware zelf.
Het boeddhisme stopt bij het inzicht dat er geen vast zelf te vinden is. Vedanta gaat verder en spreekt over een diepere kern die als getuige aanwezig is.
Wat is volgens beide de kern van het probleem van het leven? Het boeddhisme wijst op lijden dat ontstaat door verlangen en onwetendheid. Het hindoeïsme spreekt over gebondenheid, een gevoel van beperking en onvolledigheid doordat het ware zelf niet wordt herkend.
Volgens het boeddhisme lijden mensen omdat ze vasthouden aan plezier, identiteit en zekerheid, en willen dat deze blijven. Dat vasthouden komt voort uit onwetendheid over de veranderlijke aard van alles. Wanneer verlangen stopt, stopt ook het lijden.
In het hindoeïsme ontstaat gebondenheid doordat iemand zich identificeert met lichaam en geest in plaats van het ware zelf te kennen. Inzicht in het zelf brengt bevrijding.
De weg naar bevrijding verschilt ook. Het boeddhisme volgt het achtvoudige pad met ethiek, meditatie en wijsheid. Het hindoeïsme kent meerdere wegen, zoals toewijding, kennis, handelen en meditatie.
Het doel in het boeddhisme is nirvana: het einde van lijden en wedergeboorte. In het hindoeïsme is dat moksha: het realiseren van het ware zelf en bevrijding van de cyclus van geboorte en dood.
Vrijheid krijgt zo een andere invulling. In het boeddhisme komt die door het beëindigen van lijden. In het hindoeïsme door inzicht in wie je werkelijk bent.
Persoonlijk wordt er binnen het hindoeïsme vaak gewerkt met verschillende yogavormen zoals kennis, toewijding en meditatie. Deze helpen om inzicht te krijgen, los te laten en dieper te onderzoeken wie je bent.
Het boeddhisme spreekt veel mensen aan doordat het lijden direct en eerlijk benoemt. Iedereen ervaart verlangen, gehechtheid en onrust. Mensen houden vast aan ideeën over zichzelf, aan anderen en aan controle. Alles verandert voortdurend, en dat is iets wat in het dagelijks leven zichtbaar is.
Beide tradities proberen dezelfde vraag te beantwoorden: waarom lijden we, en hoe ontstaat bevrijding?
Wat uiteindelijk telt, is of een leer helpt om lijden te verminderen en helderheid te brengen. Beide tradities bieden waardevolle inzichten waar iedereen iets uit kan halen. Een open houding maakt het mogelijk om daarvan te leren.
